Во групата Графит.мк секојдневно таложиме слоеви на македонската улична уметност, но кога некој од „старите волци“ ќе извлече артефакти од прашината, добиваме јасен, нефилтриран увид во она што сцената била навистина. Кои имиња доминирале и кои екипи владееле со бетонот пред времето на социјалните мрежи.
Нашиот тековен проект, Графити времеплов 1995-2025, доби сериозно (и добредојдено) ажурирање. NDRJ, цртач од првата генерација кој во 1997 година запишал графика на ФЛУ и го фатил спрејот во рака, нè потсети дека нашата историја е сè уште жива материја, полна со дупки кои чекаат да бидат пополнети.
„Не бев нафуран графити артист,“ искрено се присетува тој, „но се дружевме со Псила, ѝ гребев спрејови дур црташе и чував стража од време на време.“ Од тие ноќни акции на скопските улици се раѓа екипата Чкљ Кру – фантомски колектив (PSILA+NDRJ) кој досега ни бегаше од радарот. NDRJ нè враќа кон самите почетоци: кон Жарир и Борис, пионерите од BIOSQUAD (екипата кон која подоцна се приклучува и Псила). Нè потсетува и на тоа која била Псила пред 2006 година, кога стана првата авторка од Македонија вклучена во меѓународната библија „Graffiti women: street art from five continents“. Пред светското признание, таа била локалната хероина на која скопските „копиљаци“ – вклучително и оние кои сега фигурираат како легенди, како Jazz 83 – едноставно ѝ се восхитувале.
Зошто овие детали се толку важни? Затоа што графити сцената не се архивира во институции. Нема своја кинотека, нема државен архив, ниту кустоси со бели ракавици кои ќе ги заштитат делата. Тоа е најнеформалната уметност што постои, нејзиното платно е градот, а нејзиниот чин е фундаментално нелегален. Секое дело е осудено на смрт уште во моментот кога ќе се исуши бојата, чекајќи ја сивата четка на комуналните служби или уште почесто спреевите на други цртачи. Затоа, овие фотографии кои ги ископа NDRJ, снимени во 2004, прикажуваат парчиња кои се драгоцени форензички докази за една урбана субкултура што одбивала да биде невидлива.
Во продолжение фотографии на графити од 2004 година од архивата на NDRJ. Фасцинантно е што низ овие кадри пулсираат потписите на NDRJ, PSILA, BREK, Davor NSK, CK, TUBE (FPO), IKO, MAS, MDK, MCA, MOF(O), Sense, STR 2, TERK, како и Екипите EDRM и UHC, но симптоматично отсуствуваат Драш, Мачка и останатите кои денешниот мејнстрим наратив ги потенцира како пионери на скопската графити сцена. Се разбира, не можеме да извлечеме дефинитивни заклучоци од еден серијал фотографии, но можеме да ги надополниме архивите!
Davor NSK
Ако денес прошетате низ истите тие скопски маала, сè потешко ќе ја најдете таа сирова енергија. Градот е прекриен со стерилни фасади од евтин стиропор, додека ѕидовите се резервирани или за платени комерцијални мурали или за партиски пароли испишани преку ноќ.
Сепак, во Скопје има места каде што има толку многу графити што всушност има вишок! Во продолжение неколку кадри од „Плочник“ 2004 (или како што ние го нарекуваме „Графити маало“), споредено со состојбата денес (2025).
Можеби за некој ова е вандализам, за нас е уметност, додека вистинскиот вандализам денес ни се случува преку урбанистичките планови.
За крај, да не заборавиме дека архивирањето е чин на отпор против колективната амнезија. Нашиот времеплов продолжува да се надополнува, не од академици, туку од самите сведоци на асфалтот. Погледнете ја оваа одлична колекција на NDRJ од 2004-та година. Уживајте во непречистената енергија на едно поинакво Скопје. И следниот пат кога ќе поминете покрај некој избледен стар таг во вашето маало, сетете се дека тоа не е само чкртаница – тоа е глас што одбил да биде замолчен.