Книгата „Градот под бојата: графити приказни и урбана археологија“ од Берт Стајн премиерноможе да ја најдете на Саемот на книгата, од 23 до 29 април, во СЦ „Борис Трајковски“, на штандот на Антолог.
„Градот под бојата“ е книга што уште во воведот точно си ја одредува амбицијата: таа не сака да биде ни туристички водич, ни каталог на графити, ни научна студија, туку обид да се „фати пулсот на градот таму каде што тој е најискрен“. Во таа почетна поставка веќе е содржана и нејзината најголема вредност. За Берт Стајн графитите не се тема што треба да се објасни однадвор, туку трага, повод, влез и метод за читање на подлабокиот, скриен град – градот под фасадите, под рекламите, под урбанистичките ветувања, под официјалната историја. Тоа е град составен од сеќавања, бришења, нови освојувања, импровизации и пропаднати визии. Оттука, насловот не е метафоричен украс, туку вистинска поетска формула на книгата.
Автофикција, психогеографија или дневник на градски шетач?
Жанровски, ова е една од оние книги што најубаво се опишуваат преку спој, а не преку единечна ознака. Таа е автофикција, затоа што авторското „јас“ не е студен набљудувач, туку личност што минува низ сопствените трауми, мемории, заблуди и самопреиспитувања. Таа е дневник на градски шетач, затоа што настанува од движење, скршнување, враќање, погрешни свртувања и случајни средби. Таа е урбан поетски мемоар, затоа што низ конкретни места се отвораат цели слоеви на младост, семејна историја и културна биографија. И, конечно, таа е психогеографија во најдобра смисла на зборот: субјективна географија на градот, во која просторот не се чита само по карта, туку по афект, асоцијација, личен мит и внатрешен потрес.
Стилски станува збор за метод на тек на мислата („stream of consciousness“). Тоа не е случајна стилска навика, туку суштина на книгата.
Градот како жива архива на слоеви и бришења
Она што особено ја издига книгата над рамката на „книга за графити“ е фактот што графитите никогаш не остануваат сами. Со нив, како што јасно вели воведот, доаѓаат филмови, музички спотови, маалски митологии, детски тагови, стари куќи, распаднати дуќани, шини, мостови, политички пароли, згрешени правописи, точни интуиции и погрешни свртувања. Значи: графитот овде не е крајна точка, туку активатор на поширока културна и урбана меморија. Во таа смисла, книгата е и жива архива на еден град што истовремено се распаѓа и се препишува одново.
Берт Стајн гледа на ѕидот како на палимпсест: секој нов слој боја не го поништува претходниот, туку го прави подраматичен.
Од „Графити Маало“ до Рекорд: урбаната меморија како литература
Тоа најдобро се гледа во текстовите за „Графити Маало“ и за просторот околу Рекорд. Во првиот, еден теснец меѓу Клубот на новинарите и Градски ѕид се претвора во место со премногу насобрани слоеви: скопската алтернатива, Културниот Центар „Точка“, филмот „Снежана на крајот умира“, младите генерации цртачи, детските тагови, маалските правила и нивното кршење. Просторот не се опишува, туку се „премотува“ како ВХС-лента. Во вториот, потрагата по еден конкретен графит зад Рекорд ненадејно прераснува во нешто многу поголемо: размислување за Чичко Драги, за исчезнатите топоними, за семејната историја на авторот околу Спомен-куќата на Мајка Тереза и за малиот „паралелен град“ што постои зад официјалниот Центар.
Токму тука книгата станува најмногу литература: кога од графитот се преминува кон човекот, од топографијата кон меморијата, од документирање кон внатрешно ископување.
Велес како археологија на отсуството
Велешките текстови се, пак, можеби најдобар доказ дека „Градот под бојата“ не е заробеник на сопствената тема. Таму каде што авторот очекува поинтензивна графити-сцена, градот му враќа нешто друго: ридови, порти, стари куќи, железнички шини, типографија, административен шум, социјалистички траги, локални историски слоеви. Наместо разочарување, од тоа се раѓа продуктивно пренасочување на погледот.
Велес во овие текстови е град што постепено се отвора нагоре, низ маала, чардаци и порти „за џинџуџиња“, а авторот многу точно забележува дека не смее да се сведе само на Рацин, туку треба да се чита и преку пошироката историска и социјална архитектура на градот.
Тоа е моментот кога урбаната археологија навистина станува археологија: не собирање на атрактивни фрагменти, туку читање на просторот како историски текст.
Железничката станица како јадро на личната и урбаната траума
Средишното и најсилното јадро на книгата, е поглавјето за Железничката станица. Тука Берт Стајн најуспешно ги спојува урбаното, историското и интимното. Пероните, старите вагони, графитите на кулите и распаднатата модернистичка архитектура не се само слики на запуштеност, туку сцена на лична психогеографија. Од една страна, Железничката е музеј на напуштена утопија; од друга, таа е место каде што се отвора лично сеќавање на патувањето Сараево-Скопје, односно место каде урбаната руина станува влез во најдлабоко емотивно јадро. Кога авторот вели дека целото претходно врткање околу станицата било избегнување на „срцевината на проблемот“, тој всушност го формулира и принципот на целата книга:
Градот не се чита само со око, туку и со сопствените незараснати внатрешни мапи. Токму затоа ова поглавје ја крева книгата од документарен запис во вистински урбан мемоар.
Капиштец, маалските микродржави и навивачката топографија
Текстот за Капиштец, пак, одлично покажува уште една важна линија на книгата: маалото како микродржава. Таму графитите се поврзани со навивачки територии, со музичка и субкултурна меморија, со Суперхикс, со Козле, со затворени локали и со урбаниот распад што никогаш не е само визуелен, туку и социјален. Многу е добро погодена сликата на судирот меѓу тежината на тулата и немирот на таговите, меѓу „маалскиот устав“ испишан на фасадите и приватните, често болни, мемории што се отвораат по пат. Истото важи и за Рекорд, каде Скопје се покажува како град со „комплициран однос“ кон самиот себе: град што и сака да се спаси, и истовремено упорно се бетонизира; град што е и фолклор, и траума, и политички циркус, и семејна сенка. Таквите формулации не се само духовити, туку критички прецизни.
Стилот на Берт Стајн: асоцијативен, немирен, жив
Стилски, Берт Стајн пишува во немирен, асоцијативен, жив ритам кој свесно одбива академска чистота. Реченицата често се отвора во дигресија, па се враќа; во неа има загради (честа техника користена во техниката „тек на мислата“), поп-културни референци, самоиронија, разговорен тон, жаргон, меланхолија и бунт. Но таа расфрланост е привидна. Под неа има јасна композициона логика:
Секој привиден залутан премин служи да покаже дека градот не може да се чита праволиниски. Вистинската форма на оваа книга е токму скршнувањето.
Затоа и нејзиниот тон е толку уверлив: тој е и архиварски и емотивен, и критички и нежен, и саркастичен и длабоко врзан за местата за кои пишува. Особено е важно што авторот успева да биде носталгичен без да стане патетичен, и критичен без да стане циничен. Тоа е ретка рамнотежа.
Се разбира, ова не е книга што бара пасивен читател. Густината на имиња, топоними, сцени, графити екипи, локални кодови и лични асоцијации понекогаш може да биде предизвик за некој што не е длабоко влезен во македонската урбана текстура. Но токму во тоа е и нејзината чесност: таа не поедноставува за да биде „лесна“, туку го зачувува живиот хаос на градот. Наместо стерилно објаснување, нуди присуство. Наместо систематизација, нуди искуство. И баш затоа остава впечаток на книга што не се чита само заради информацијата, туку и заради ритамот на свеста што минува низ просторот.
За крај?
„Градот под бојата“ е една од ретките домашни книги што успеваат истовремено да архивираат и да преобразат. Таа зачувува нешто по дефиниција минливо – графити, тагови, траги, пролази, запуштени места, маалски кодови – но не за да ги мумифицира, туку за да покаже дека токму во таа минливост се кријат и човечката упорност, и градската меморија, и литературата. Берт Стајн овде не пишува само за урбаните ѕидови. Тој пишува за начинот на кој еден град се таложи во телото, во јазикот, во сеќавањето и во погледот. А тоа е веќе многу повеќе од урбана хроника. Тоа е книга што од графитот прави книжевна форма на отпор против заборавот.
