Рекорд е едно од оние скопски места што одамна престанале да бидат само место. Име, насока, навика, точка за чекање, точка за средба, точка од која градот се разгранува на илјадници ситни приказни. Денес околу него има излози со траги од минато, нови и стари графити, премолчени биографии, случајни херои и урбана сценографија што изгледа како некој да ја составувал „по сеќавање“. Тука некаде се вкрстуваат тезгата на Чичко Драги, Спомен-куќата на Мајка Тереза, стариот знак на Рекорд, исчезнатите дуќани, новите тагови и мојата потреба да ги фатам тие слики пред повторно да се измешаат, избледат или исчезнат. Оваа потрага започна по еден конкретен графит, а заврши во многу поширока приказна за центарот на Скопје – за она што се губи и за она што останува.
Луѓето заминуваат, графитите остануваат?
Пред некој ден пак ми се врткаше во мислите Чичко Драги од стариот Рекорд. Еден од тие скопски ликови што не влегуваат во учебници, не добиваат споменици, немаат Википедија страница, ама без нив градот би бил некако помалку човечки. Сиромав човек. Продаваше по нешто за да преживее. Ги хранеше уличните кучиња. А според една објава што ја репостирав во „Графит.мк“, им носел храна и на гулабите наоколу. Во постот на Адриана Попович во групата „Миленичиња“ од 15 јануари стоеше дека е човек со толку силно чувство на емпатија и хуманост што не можеш лесно да се помириш во какви услови живее некој таков – буквално „суперхерој“.
И таму, на фотографијата зад него, ми одзема внимание графитот од ЕШТ.
Позната иконографија. Строго централно градско подрачје. Негде близу стариот Рекорд. Од оние места за кои си „сто посто“ сигурен дека веќе си ги фотографирал. Дека сигурно ги имаме некаде архивирано во „Графит.мк“. Дека сигурно ќе излезат кога ќе ги побараш. Ама не. Ништо. Го прашувам и Гоце Тунт – мојот графити-соработник-архивар, многу талентиран, креативен и паметен човек, кој упорно бега од јавно признание, па затоа еве јавно го споменувам – и ни тој не успева да го најде документот.
Поминаа недели. Уште беше рано за точак. Неколку пати минував со автобус покрај Рекорд, ама секогаш се предомислував. Лош агол. Лошо светло. Лоша сценографија. Или едноставно ми се брзаше. Се случуваше животот. А животот, нормално, секогаш се случува токму тогаш кога сакаш да фатиш нешто пред да исчезне.
Мала дигресија, ама важна. Вистинскиот „Рекорд“, карши „Беба“, како ознака сè уште постои. Таму имало и автобуска станица, до деведесеттите, а после, во времето на градоначалникот Пенов и отворањето на Мекдоналдс, ја преместиле кај „Багат“, спроти семкарницата на Зуко, „за да не се прави гужва“. Мекдоналдс, да не заборавиме, во Македонија беше од 1997 до 2013. И така, со неколку урбани поместувања, вистинското место се лизга, а името останува. Рекорд веќе не е само локација. Тоа е навика на јазикот. Насока. Спомен. Старо скопско „се чекаме на Рекорд“.
Конечно се стопли. Го јавнав точакот и тргнав. И така, на 26 март 2026 година, конечно го фотографирав графитот на ЕШТ. Сакав да го објавам заедно со графитот за Чичко Драги. Ама додека ја подготвував објавата и барав уште некој податок за него, дознав дека починал само десет дена претходно.
Морници. Повторно.
Во глава ми дојде наслов: „Луѓето заминуваат, графитите остануваат“. И исто толку брзо ми се згади од самиот себе. Звучи добро, нели? Згодно. Малку тага, малку филозофија, токму за пост. Ама што е тоа, ако не користење туѓа смрт за уште една објава и уште неколку лајкови? Бљак. И кој сум јас да солам памет за животот и смртта, особено за човек што не сум го познавал лично? Не. Не ми е тоа работата.
Мојата работа, барем во оваа мисија, е друга – да архивирам. Да задржам трага. Да се обидам да направам временска мапа на графити што ќе покаже како се менува едно место низ години, како оние видеа во кои некој се слика секоја година на ист начин, па после за две минути ќе ти помине цел живот пред очи. Само овде наместо лице – ѕид. Наместо брчки – нов слој боја, нов таг, ново пречкртување.
Ете го ЕШТ. До него уште неколку графити на излозите од некогашниот, вистински Рекорд: Crack, ПСЖ Скопје, CORN, ПСЖ, LOPOV и други. Знам дека за дел од „Старите Скопјани“, оние што минатото го паметат појасно или барем поносталгично, овие графити заедно со нечистотијата околу нив се доказ дека новото Скопје е валкано, запуштено, несредено. Можеби и се. Ама за мене графитите се нешто друго. Урбани маркери. Белези. Топоними. Исто како Рекорд. Само што наместо на стара табла, се испишани со спреј.
„Да го спасиме Скопје“ на Плоштад ВМРО
Свртувам зад Рекорд, меѓу зградите, и баш таму – мал подарок од градот. Вутар врз трафо. Микс, ПСЖ ’23, потпишан високо на зграда, колку да не му пријдеш лесно ни со поглед. А долу, на приземје, нешто сосема друго: симпатичен мурал, #сегрижиме, We are the world, we are the children. Скопје во еден кадар. Едно око ти гледа таг, друго ти гледа добронамерна порака. Едниот ѕид зборува со бунт, другиот со воспитна насмевка. И двата се дел од истиот град. Шизофрен, како и секогаш.
Понатаму одам да го видам еден од најлегендарните скопски графити – тревоглавиот. Од оние што веќе не се само графити, туку некаков локален фолклор. И за среќа, и за чудо, уште е во одлична состојба. Зачуван. Непречкртан. Како младите генерации да ја препознале неговата вредност и решиле барем тука да покажат малку дисциплина. Или почит. Во истиот пролаз – уште еден Crack, Вутар ’24 и разни тагови. Мало светилиште на случајното преживување.
И тука пак ме удира она чувство дека Скопје не е град, туку колаж склопен од избувливо паганско божество. Слоеви. Слоеви врз слоеви. Трамп!? Плоштад ВМРО. Општинска организација Центар на Социјалистичка партија на Македонија. Адвокат. Стар знак на „Искра“ од Југославија. Една жолта веспа паркирана пред графитот. Сè на едно место. Сè во ист кадар. Како некој намерно да проверува до каде може да ја растегне скопската реалност пред да пукне.
На графитот пишува: „Vote Trum’h 5000 nobbottsss in play“. Го гледам и се мислам: дали има врска со првиот избор на Трамп и со нашите Велешани, кои влегоа во светската политичка историја преку интернет-канали, clickbait, фабрики за лаги и дигитален циркус? Можеби. А можеби и не. Во Скопје често не знаеш дали гледаш свесна политичка порака, внатрешна шега, сарказам, или само нечиј импулс оттурнат на ѕид. Знак прашалник. Голем. Со спреј.
Тука е и една бандера што глуми „старо Скопје“. А кое е тоа старо Скопје, нека ми каже некој ако знае. Градско? Паланечко? Турско? Барокно? Рококо? Вардарско? Југословенско? Македонско? Скопје има повеќе маски од просечен политичар, а сите се колнат дека токму нивната е оригиналната. Зад бандерата – градежен плац. И гледаш како ќе никне уште една атомска печурка од зграда сред овој веќе мутиран Центар. Оградена со лим. На лимот пишува: „Да го спасиме Скопје“. Е ајде да го спасиме…
Тоа е тој совршен скопски апсурд што веќе никој не го ни забележува. Позади слоганот за спас, нова бетонизација. Позади декларацијата, багер. Позади љубовта кон градот, уште еден зафат од кој градот треба да се опоравува. И токму таму, меѓу тревоглавиот графит, Трамп, ВМРО, Социјалистичка партија, жолтата веспа и лимот што повикува на спас, ми станува јасно дека Скопје одамна не се распаѓа тивко. Скопје се распаѓа гласно. Со слогани. Со огради. Со шизофрена сценографија. А Скопјани? И тие се во комплицирана врска со градот. Сите го сакаат и сите сакаат да избегаат од него.
Спомен-куќата на Мајка Тереза, дуќанот „Симиќ“ и моето ДНК како рачва за вода
Јавнувам на велосипедот и – како што обично бидува кога мислиш дека знаеш каде одиш – свртувам во погрешна насока. А можеби и не е погрешна. Можеби баш така сакала приказната. Ете ме пред Спомен-куќата на Мајка Тереза. Стојам, гледам, се моткам наоколу и ми текнува на една реченица што со години ми ѕвони во главата, а ја имам слушнато од мајка ми: „Тука некаде била нашата куќа.“
Тука некаде.
Е сега, тоа „некаде“ во Скопје знае да биде поголемо од цела општина. Особено кога станува збор за семејни приказни што се пренесувале усно, во случајни средби, на ручеци, со несигурни имиња на улици, со половина сеќавање и половина реконструкција. Па почнувам да кружам околу споменикот, околу самиот тој дел од Центар, како некаков потомок-детектив без мапа. Моето ДНК, она што ми се пренело од претците, во тој момент го замислувам како рачва за вода. Ќе затрепери. Ќе ми каже. Ќе почувствувам кога ќе сум на вистинското место. Да, знам. Смешно. Ама кога бараш нешто што го нема, се фаќаш и за вакви методи.
Приказните на мајка ми за тоа место се фрагментирани. Не оди тоа кај неа како хроника, туку повеќе како извадени сцени од стар филм, без сигурен редослед. Според неа, нашите од Крушево се преселиле во Кочани, таму прадедо ми Ѓорѓи Сима (во турско?) бил градоначалник на Кочани. Иако таму не успеавме да најдеме запис за тоа. Можеби бил, можеби не бил, можеби бил нешто друго. Така функционираат овие мали домашни митологии. Ама според истата таа семејна линија, во 1920-тите се преселиле во Скопје и живееле некаде тука, на Ул. Краља Петра (денешна Ул. Македонија) околу денешната Спомен-куќа на Мајка Тереза и некогашната Католичка црква. И не само што живееле, туку во 1920-тите имале и моден кројачки дуќан. Симиќ.
И не само што живееле, туку во 1930-тите имале и моден кројачки дуќан. Симиќ.
Колку само животи, разговори, проби, мерки, стегања на струк, отворања на излог и утрински чистења собира едно такво име. И затоа ме јаде што од него денес нема ништо освен збор. После Втората светска војна, според мајка ми, семејната куќа во Пајко Маало ја подариле на снаата. Таа ги изгубила и сопругот (брат на дедо ми) и детето во војната. Само таа една реченица е цел роман што никој не го напишал. И се преселиле во Дебар Маало, во куќата што денес е позната како „Пензионерски дом“.
А потоа следува една од оние скопски-семејни епизоди што звучат како урбана легенда, а сепак се пренесуваат со целата сериозност на вистина: една ноќ се појавил руски генерал, ја видел куќата и изјавил љубов кон неа со зборовите „Ја љубљу“. И толку било доволно. Целото семејство се иселило за една ноќ. Во Скопје, искрено, и помалку апсурдни приказни звучат сосема возможно.
После земјотресот дедо ми Џика Сима добил барака во Тавталиџе. Тоа веќе е друга, позната скопска судбина. Бараки. Привремено што трае предолго. Град што се крпи со лим, дрво, бетон, надеж и импровизација. Но подоцна, кога купил стан во Дебар Маало – во куќа што во 1938 ја изградил неговиот свекор, мојот друг прадедо – Џика, чесен човек и трговец од стар ков, ја вратил бараката на Град Скопје.
Ја вратил. Тоа е од некој друг морален универзум. Од некое старо, избледено Скопје, кое можеби и не било толку идеално како што сакаме да мислиме, ама сигурно имало поинаков кодекс.
И кога ќе ги соберам сите овие траги – куќата во Центар, бараката во Тавталиџе, куќата во Дебар Маало, фабриката на прадедо ми, мелницата за брашно во Гази Баба покрај автопатот – од сето тоа не останало ништо. Ништо материјално. Ни куќа. Ни дуќан. Ни барака. Ни мелница. Само раскажани траги. Само неколку координати што пловат низ семејната меморија. Само јас, на велосипед, како кружам околу Спомен-куќата на Мајка Тереза и се обидувам да погодам каде некогаш бил мојот мал, исчезнат семеен архипелаг. btw не чувствувам ништо, никаква вибрација.
Материјалните нешта во мојот живот, тамам кога ќе пробам да ги соберам во една слика, ми делуваат како графити. Се појавуваат. Стојат некое време. Некој ги пречкртува. Некој (или нешто) ги руши (дали ви кажав дека сум роден во Центарот на Сараево, Стари Град, и дека ни таму веќе немам ништо?). Некој гради нешто друго над нив. И после останува само прашањето: дали навистина биле тука, или ние само очајнички бараме трага дека нешто наше некогаш постоело?
Повторно зад Рекорд
Тогаш ми текнува дека мисијата по графити незабележливо ми залутала во нешто друго – некаква импровизирана, полусвесна потрага по сопственото потекло на средовечен човек. Од ѕид на ѕид, од таг на таг, завршив кружeјќи околу семејни сенки, куќи што ги нема и приказни што никогаш не биле докрај раскажани. Изморен, си велам: доста е, завршив со овој дел од Центар, приказната си го кажа своето. И тогаш, како градот да не ми дава така лесно да се извлечам, еден Pack во пролазот карши Спомен-куќата на Мајка Тереза ме влече назад. До него сличен Вутар 2024, па Korbo, Вутар 23, ИНА, Крки и други. Така е тоа со графитите – не те викаат гласно, туку те повлекуваат за ракав. Повеќето луѓе не ги ни приметуваат, или кога ги забележуваат тоа е заради негодување. Еден таг, па уште еден, па уште малку, и сфаќаш дека повторно си зад Рекорд, во друга микрозона од истиот урбан лавиринт.
Графити зад бурекџилницата „Рекорд“
Една девојка сака да помине низ пролазот. Ме гледа дека фотографирам и застанува, се трга, чека да завршам. Таа мала, обична, скопска учтивост секогаш ме трогнува. Град што знае да биде груб, валкан, нервозен, нефер, распаднат – и во истиот тој град, некој ќе застане за да не ти влезе во кадар. Скопјаните, и покрај сè, знаат да бидат културни. И љубезни. Како кога пешаци се заблагодаруваат на возачи што застанале да ги пропуштат. И затоа понекогаш уште повеќе ми е жал за градов.
Понатаму: Лопов, Busk, Corn. ПСЖ. ACAB F*ck You All и еден Драш од 2011 година! На една стара куќа, од другата страна на „Бурекџилница Рекорд“. Ѕидот е приказна за себе: малку историја, малку запуштеност, малку бес, малку територија, малку вандализам, малку уметност, малку „ајде и ја тука да се потпишам“. Не можеш баш чисто да ги одвоиш работите. А и зошто би ги одвојувал? Градот не ги одвојува.
А зад стариот Рекорд наоѓам вистинска галерија на генерации цртачи. Претежно помладите, активни последниве десетина години: Рубик, PSZ, BUSK, KER, Арис 25, ASHE, PACK, ВУТАР, и Choser, човекот што со илустрации на черепи им даде скоро сопствена скопска школа. Еден мал каталог на поновото Скопје. Некаков урбан именик, испишан без дозвола, ама со многу повеќе живот од официјалните табли на институциите.
Доаѓам пред еден влез и по графитите веднаш го препознавам. Веќе одамна градот го препознавам по графити. По нив се снаоѓам подобро отколку по имиња на улици, а уште подобро отколку по урбанистички планови, кои и онака се повеќе научна фантастика отколку документ. Тука се: „Че Ве Вара“, „Живот 100 дена лаги“, стенсил од Гоце Делчев. И веднаш ми текнува – ова е зградата во која едно време престојуваше Брет МекМахам, американецот од Алабама, светски патник што го засака Скопје, а и Скопје него, онака како што знае градот понекогаш да посвои чудни, добри луѓе од страна побрзо отколку сопствените.
На едно видео го имаше постирано стенсилот „Че Ве Вара“, а во коментари луѓе му го објаснуваа политичкото значење. Така и јас дознав што значи тој стенсил. Некогаш сум толку оттурнат од политика што тоа веќе граничи со неинформираност. Не неутралност. Не дистанца. Идиотизам. И затоа ми е забавно кога некој ѕид ќе ми одржи брзински политички курс подобро од цел медиумски простор.
Тука е и еден добар стенсил од Џокер. Некој му има начкртано знак за анархија на челото – што, искрено, и не му стои лошо. До него и „Биди чудо од девојка“, мој слоган од една кампања! Такви моменти ме радуваат: кога одеднаш ќе се судрат твојот личен архив со живиот град.
Еден Драш Окс и SRK од 2014 делуваат како реликвии. Навистина е реткост во Скопје да преживеат графити од тоа време. Особено во ваква зона, каде што сè брзо се пребришува, прекрива, дотерува или уништува. И затоа ми е уште поинтересно што карши нив има најнов графит од Драш и Микс. Спој на генерации. Не како некоја свечена штафета, туку повеќе како тивок урбан разговор: еве ме уште сум тука, а еве и новиот слој до мене.
Таму ми се смешка идеограмот на Микс, зашто долго време погрешно сум го идентификувал како ознака на екипата Престиж. Такви грешки ми се драги. Тие покажуваат дека и кога мислиш дека го знаеш градот, тој сепак си задржува право на мала иронија на твоја сметка.
На крај влегувам во пролазот покрај „Ловечката Федерација на РМ“ и таму ме пречекуваат оригинални мурали и, можеби најинтересно уредениот пролаз во Скопје. Од оние места што не ги планираш. Места поради кои сфаќаш дека зад Рекорд не постои само „зад Рекорд“, туку цел мал паралелен град. Со свои кодови. Свои потписи. Свои генерации. Свои ѕидови што одбиваат да молчат.
Графити Маало #2
Продолжувам понатаму, по улицата „Македонија“, кон Стара Железничка и свртувам кон О.У. „Гоце Делчев“, каде што пронаоѓам уште едно „графити маало“. Зошто уште едно? Значи, вака…
„Плочник“ е легендарно место каде што денес се собираат младите. „Не ми текиње“ дали и во мое време (90-ти) се собираа таму. Можно е. А можно е и да сум изумил, зашто нашите мапи беа други. Нашиот град се движеше по друга траекторија: Соборен храм, консумирање алкохолни пијалоци на клупите пред него, па на Ким во Зот на свирки, каде што The Police беа на редовен репертоар, па во Т.Ц. Буњаковец, Големото Браво или Енерџи во подрум, па кон Градски ѕид зад Дом на Градежници во СФ, па назад кон Градски парк и клупите пред Фонтана, и на крај во Мјузик Гарден – градината на алтернативната младина. Сите тие места беа рок, метал, готика, гранџ. Дури и кремците знаеја за Нирвана. На МТВ доминираше рок. Денес тоа звучи како некоја локална митологија што наскоро ќе треба да ја браниме со архивски докази.
И затоа го спомнувам „Плочник“. Затоа што во оваа авантура, тргната по траги од Чичко Драги, налетав на уште едно такво место. Или подобро кажано – на место што си побара свое име. Нормално, ако плочник е Графити Маало, ова е Графити Маало #2!
Тргнувам кон О.У. „Гоце Делчев“ и таму, во околината, одеднаш – бум. Неверојатно богатство од графити. До толку што не можам да се одбранам од спонтаната идејата дека ова не е само збир на ѕидови со боја, ова е цел кварт што си зборува сам со себе преку спреј. Ме пречекуваат старите другари ЕШТ, високо на зграда, како да надгледуваат одозгора. Под нив ДОСП. Околината е сива, разранета, и тој стар сјај на социјалните блокови одамна е оттуркан од некоја победничка нијанса на бетонско сивило. И баш поради тоа графитите удираат уште посилно. Колоритни Арис. Morgan. ASHE. И други. Стенсил од Гоце Делчев врз трафо. Како и тука историјата да не сака да остане само во учебник.
До училиштето, еден Sunshine што потсетува на SRK. Некој романтичар напишал „Love Her“. Некој друг, со поинакви приоритети: „Кај е ташната на Боки 13, Зоки?“ Ете ти го Скопје во три потези: љубов, графити-генеалогија и дневна политика. На подземната гаража пак, АРИС, СМУТ, Snake. На повеќе места стенсили од „Паркобрани“, луѓе што се држат за раце и ги бранат парковите. И така треба. Без паркови сме само бетон и асфалт. Асфалт и нијанси на сиво. Асфалт и нервоза.
Продолжувам. Повторно АРИС. Bonus. Morgan. PACK 25. ASHE. И други. Едно по едно, како градот да си прави сопствен индекс на присуство. Гаражата од другата страна на училиштето изгледа како атомска скривница. Или како последица од атомска војна што траела долго, тивко и административно. Мноштво тагови. Busk. Crack. Рубик. SRK. ЕШТ. Крис. Нацртани излози. Испукани фасади. Сред Центар. Не периферија. Не индустриска зона. Центар. Тоа е мааната на Скопје: никогаш не знаеш дали гледаш урбана култура или симптом на транзицијата која никако да помине.
Плавите згради се прекриени со графити. Тука помладите генерации вежбаат врз платно во кое живеат луѓе. Некој спие позади тој ѕид. Некој простира алишта. Некој се кара. Некое дете учи таблица множење. А однадвор: Ink, Bone, Trip, Sumo, Rex. До нив и поискусните – MIKS PSZ, Vutar, Zork, Ashe, потпишани нетипично на латиница. Политиката пак не издржала а да не се вмеша, па се појавува и стенсилот „Крвавите раце на Заев“. Кај нас дури и кога ѕидот сака само да биде ѕид, некој ќе му залепи политика.
Тука ме фаќа она старо, незгодно прашање: што точно открив овде? Само графити? Или нешто повеќе? Што се крие меѓу слоевите боја, фасадите што се лупат, трафоата, гаражите, училиштето, паролите, љубовните пораки и навидум случајните тагови? Што има таму меѓу урбаната култура и личната историја? Меѓу мојата архива и историјата на еден град што постојано се оттурнува сам од себе?
Скопје, искрено, одамна требаше на Facebook да си го смени relationship status-от од “In a relationship with the citizens of Skopje” во: “It’s complicated”.
Токму така. Не знам дали постои друг град што луѓето толку многу го сакаат и го мразат во исто време. Го сакаат она што бил. Не го сакаат она што е сега. Ги љубат маалата, мини-историите, старите места, чудните ликови, локалните митови. И во исто време сите сакаат да избегаат. Или барем мислат дека сакаат. А пред да избегаат, оставаат таг. Мурал. Стенсил. Љубовна порака. Политичка пцовка. Нешто на ѕид. Само за да остане трага дека биле тука.
И можеби токму во тоа е целата работа. Што Скопје, колку и да е оддалечено од она што некогаш било, мутирано, раскопано, распарчено, но сè уште не престанало да дава знаци на живот, а понекогаш знае и да се надмине себеси. Само треба да знаеш каде да гледаш.
