Arno.mk подготви интерактивна апликација со зборови од „Велешки речник“ на „Ти реков, ми рече“ – за пребарување, разгледување, играње и потсетување дека јазикот најдобро се чува кога се користи.
Зборови што се цели сцени
Има зборови што не се само зборови. Тие се цели сцени. „Гитла“ не е само „бегај“. Тоа е некој што ти довикува од маало. „Абер“ не е само вест, туку она старо чувство дека нешто се чуло, се пренело, стигнало од човек до човек.
Локалниот говор секогаш носи повеќе од своето буквално значење. Во него има хумор, карактер, инает, топлина, грубост, маалска директност, понекогаш и зборови што денес звучат непристојно, старомодно или чудно. Но токму затоа е важен. Затоа што говорот не е музејски предмет. Тој е жива архива на луѓето што го зборувале.
„Најправилно“ – ама по велешки
Велешани често со гордост велат дека зборуваат најправилно. И не е чудно зошто. Велешкиот говор спаѓа во групата централни говори, од кои е земена основата на македонскиот литературен јазик. Токму затоа во Велес постои тоа силно чувство дека нивниот говор е „чист македонски“, а дека другите говори се некако измешани, извртени или смешни.
Во репортажата „Зборуеме по велешки“, објавена од Петар Печков, а базирана на прилог на Би-Би-Си за велешкиот говорен јазик, велешани објаснуваат дека зборуваат најлитературно – додека самите велат „кромпир“ наместо стандардното „компир“. И тоа е најубавиот парадокс на локалниот говор: секој град мисли дека токму неговиот начин е најприроден, најточен, најнормален.
А во Велес, тој „најнормален“ начин значи: „зуски“ за џамлии, „саказ“ за гума за џвакање, „безеље“ за грашок, „јалигра“ за боранија, „к’јма“ за мелено месо, „риза“ за кошула, „сетре“ за палто.
„Во едниот, во двата, во трите“
Една од најубавите локални особености на градскиот велешки говор е членувањето на броевите кога се кажува време: „ќе се видиме во едниот“, „во двата“, „во трите“. Според Снежана Петрова Џамбазова, приредувачка на книгата „Така се зборува во Велес“ од 2007 година, оваа карактеристика е типична за градскиот велешки говор и се задржала и кај помладите генерации.
Во истиот контекст се спомнуваат и други постари особености: изговори како „в’лк“, „ж’лто“, „п’лно“, или испуштање на последната согласка во зборови како „стра“ наместо „страв“, „гра“ наместо „грав“, „Вла“ наместо „Влав“.
Од список до интерактивен речник
На Arno.mk направивме малку надоградена и поинтерактивна апликација со зборовите од „Велешки речник“, претходно објавен на „Ти реков, ми рече“. Во неа може да се пребарува по збор или значење, да се разгледува по букви, да се зачуваат омилени зборови, да се отвори случаен збор, па дури и да се игра мал квиз.
Ова не е академски речник. Не е ниту обид да се „стандардизира“ велешкиот говор. Напротив – поентата е да се задржи неговата жива, разговорна, понекогаш несовршена природа. Да останат зборовите такви какви што се паметат: со сета нивна боја, ритам и маалска енергија.
Дел од јазичните алатки на Arno.mk
Оваа апликација е дел од нашите јазични алатки на Arno.mk – збирка на експериментални алатки создадени со помош на вештачка интелигенција, чија цел е креативно истражување на македонскиот јазик.
Преку овие алатки сакаме да го истражиме, збогатиме и прославиме нашиот јазик: да поттикнеме креативно пишување, да им помогнеме на учениците, писателите и љубителите на зборот, но и да покажеме дека македонскиот може да се доживее на нов, возбудлив и забавен начин.
„Велешки речник“ убаво се вклопува во таа идеја. Затоа што јазикот не е само граматика, правопис и стандард. Јазикот е и маалски збор, семејна фраза, локална досетка, градски ритам. Понекогаш токму тие зборови најсилно покажуваат како зборувал, мислел и се шегувал еден град.
Да не исчезне начинот на кој зборувал градот
Дигитализацијата на вакви материјали е важна не затоа што секој збор мора да се користи денес. Некои зборови припаѓаат на друго време, некои носат грубост, некои се вулгарни, некои треба да се читаат со контекст. Но ако исчезнат од сеќавање, исчезнува и дел од начинот на кој градот зборувал за себе.
Нашата апликација е мал обид тие зборови да станат попристапни. Наместо список што се листа тешко, добивате речник што може да се пребарува, да се отвори од телефон, да се сподели, да се користи во разговор, во училиште, во истражување, во носталгично скролање или во чиста љубопитност.
Зашто секој град има свои улици, свои куќи, свои стари фотографии – но има и свој речник. А понекогаш токму речникот најдобро покажува како живеел и живее градот.