Охрид има посебно место во историјата на македонските графити, но периодот по 2001 година остана многу помалку документиран. Новите информации за SAP, VM/GVM, CZM и движењето „Уметност“, како и интервјуто со NOBI, отвораат прозорец кон една млада сцена во формирање: генерација што сè уште го учи занаетот, но веќе има јасна желба да ја врати охридската графити култура „како што беше“.
SAP, VM, CZM и „Уметност“ ја продолжуваат приказната на една од најважните локални графити сцени во Македонија
Охрид има посебно место во историјата на македонските графити. Според Владимир Трајановски, можеби првиот „арт графит“ во Македонија се појавува токму во Охрид уште во 1987 година, дело на COOL BOYS: DTM, GMP, Dazy и Crazy. Иако постоеле и други изолирани обиди, како групата Зеро (во Скопје) од 1985 година, за формален почеток на македонската графити сцена најчесто се зема периодот 1995/96 година.
Овие први обиди подоцна ќе бидат документирани на првите дигитални платформи посветени на графити културата кај нас, како risk.com.mk (2000–2004) и comeclean.com.mk (2004–2014). Но, како и со голем дел од уличната култура, многу нешта остануваат расфрлани низ стари фотографии, лични архиви, избришани сајтови и сеќавања.
Охридската сцена: бранови на креативност
Во 1998 година во Охрид се појавуваат MOLERI, со Vlaki (Shef/SHF), Филип Четкар и Зоран. Паралелно со нив се појавува и DAGGA, првата женска графити екипа, составена од Билјана, Милена, Марија и Катерина. Интересно е што првата женска екипа во Скопје (IMBEC) се појавува во 1997, само една година претходно.
Во 1999 година следи NZS, со Номче (Џуле, Canonball), Зоран (ZM, NZS, tEAr, Shuma, Cista) и Славчо Баче (Moof, SB). Кон крајот на 1998 или почетокот на 1999 година се појавува и Medo, кој црта самостојно.
Околу 2000 година се формира VUDU SEKTA, екипа во која влегуваат Павел (Vudu), Оли Човечено, Никола (Попе), Бојан Цингул и Дени. Павел паралелно работи и со својот другар Цвете, со кого се потпишуваат како GEGE FRKA.
Следната година NZS се спојува со Павел (Vudu), Medo и Vlaki (Shef/SHF), со што се создава OH-CR, односно Ohrid Crew. Долго време OH-CR се сметаше за последната документирана графити група во Охрид.
Но новите информации што пристигнаа до Арно.мк и Графит.мк покажуваат дека приказната не завршува таму.
Празнината по 2001 година?
По 2001 година, охридската сцена не исчезнува, но станува потешка за следење. Наместо јасно документирани екипи, се појавуваат индивидуални цртачи кои ја одржуваат сцената жива: Gladwin/Ziro (2008–2014), Demo (2009–2017), Cigi (2016–), ALK (2019–) и Dzoce (2021–).
Токму затоа новите податоци за екипите SAP, VM, CZM и движењето „Уметност“ се важни. Тие ја отвораат можноста да се документира една нова охридска фаза додека сè уште се случува, наместо години подоцна да се реконструира од фрагменти. Значи, да почнеме!
SAP, VM/GVM и CZM: новата генерација (охридски) цртачи низ зборовите на NOBI
Во нашиот мал разговор со Nobi, еден од најактивните цртачи на поновата охридска сцена, дознавме дека новиот бран почнува со SAP / Show And Prove, формирани во 2021 година. Во екипата се Dzoce, Kemist, Wark и Nobi, а како нов член е спомнат и BLUR од Струга.
Во 2023 година се формира VM / GVM, односно Vlashka Maala или Gorna Vlashka Maala. Според Ноби, двете форми се точни. Во екипата се Sono, Nobi, Hrilex6, Anz и Bito и Kris. Иако VM е базирана во Охрид, нивни графити има и на други места низ Македонија.
Во 2025 година се формира CZM, односно „Цртачко здружение на Македонија“. Според последните податоци, во CZM се Nobi, Sink, Guts, Pekka и Misk, додека Kris излегла од екипата во 2026 година.
Овие екипи се различни, формирани во различни години, но меѓусебно се поврзани и често цртаат заедно. Ноби вели дека токму тоа ја прави охридската сцена подружељубива и поактивна од претходно.
„Да ја вратиме охридската сцена како што беше“ – Nobi
На прашањето кои се нивните цели, Ноби одговара дека целта на VM, SAP и CZM е „да цртаат најмногу што можат“ и да ја вратат охридската сцена „како што беше“.
Особено важен е деталот дека тој и Sono се обидуваат да ги прифатат новите цртачи кога ќе се појават: цртаат со нив, им помагаат со дизајни и прават да се почувствуваат добредојдени во сцената.
Токму тука се гледа најважниот дел од новиот охридски бран. Не станува збор само за индивидуални тагови по ѕидови, туку за обид да се создаде мала активна заедница. Можеби техниката сè уште се гради, буквите сè уште го бараат својот стил, а композициите се едноставни, но тоа е природен дел од секоја сцена во настанување.
Ако постарата охридска сцена денес ја реконструираме преку сеќавања, стари сајтови и ретки фотографии, новата генерација имаме можност да ја документираме додека се развива.
„Уметност“ како идеја и движење
Сите овие екипи се поврзани преку заедничка идеја наречена „Уметност“, настаната во 2025 година.
Ноби ја опишува „Уметност“ како движење што ги спојува екипите VM, SAP и CZM. Името е намерно широко поставено, но и малку иронично: идејата е да се прошири пораката дека графитот е уметност, иако јавноста често го гледа само како вандализам.
За Ноби, графитот е и уметност и вандализам истовремено. Тој го опишува како форма на израз што се прави од љубов кон графитот и градот, без плаќање, без официјално признание и често без почит од околината.
Токму таа двојност е суштински дел од графити културата: меѓу бунтот и естетиката, меѓу личниот потпис и јавниот простор, меѓу потребата да се биде виден и свеста дека ѕидот не е галерија.
Најново: SKG CREW од Охрид
Охридската приказна продолжува и во 2026 година. Како нова екипа се истакнува SKG CREW / Skate Park Gang, формирана во летото 2026 година во Охрид, со членови Guts, Stef, Misk и Gore.
Од SKG CREW допрва очекуваме графити и фотографии во групата Графит.мк. Ако сцената продолжи да се документира вака, оваа екипа би можела да влезе во следната верзија на плакатот „Графити времеплов 1995–2026“ како една од најновите и најмладите графити групи од Охрид и Македонија.
Вклучувањето на новата (охридска) графити сцена во следната верзија на нашиот плакат би можело да изгледа вака:
Влијанија и почит кон сцената
Како свои влијанија Ноби ги спомнува CAP од New York, Zoot, 10Foot и Dondi. Од македонската сцена ги издвојува Aris, Ashe, Rubik, Burek, Jane и Zork, но додава дека ги почитува сите графитџии: и оние што штотуку почнуваат, и оние што веќе се сметаат за легенди во својот град.
Оваа реченица е можеби најдобриот опис на позицијата на новата генерација. Тие не доаѓаат во празен простор, туку во сцена што веќе има историја, имиња, митови, ѕидови и локални херои. Нивната задача не е само да ја повторуваат старата сцена, туку да најдат свој начин да ја продолжат.
Нови имиња во Охрид, Струга и Тетово
Покрај SAP, VM и CZM, Ноби спомнува и други активни или релевантни цртачи од поновата сцена.
Од Охрид ги наведува Bugsy, Tesla, Myth и Stef. Од Струга ги спомнува Eror, Blur и Slop, а од Тетово Dice53.
Овие имиња се важни затоа што покажуваат дека новата сцена не е затворена само во еден град. Охрид, Струга и Тетово се појавуваат како поврзани точки во поновата мрежа на млади цртачи.
Зошто е важно да се документираат сега?
SAP, VM, CZM и „Уметност“ покажуваат како една нова генерација во Охрид се обидува да го врати ѕидот како простор за присуство, дружење, идентитет и израз.
Ако чекаме сцената да стане „доволно зрела“ за да ја документираме, ќе го изгубиме токму најинтересниот дел: почетокот. А во графити културата, почетокот често кажува многу. За тоа како се учи занаетот, како се создаваат екипи, како се гради самодоверба и како младите цртачи го освојуваат просторот околу себе.
Плакатот продолжува да се дополнува
Овие информации ќе бидат земени предвид при следното дополнување на плакатот „Графити времеплов 1995–2026“. Целта на плакатот не е да биде затворена, официјална и недопирлива историја, туку жива архива што ќе се коригира и надградува со помош на самата сцена.
Затоа Арно.мк и Графит.мк ги покануваат сите цртачи, екипи, фотографи, колекционери и сведоци да испраќаат информации, фотографии, години, тагови, имиња на екипи и корекции.
Историјата на графитите ретко се пишува во институции. Најчесто останува на ѕидови, во телефони, на стари хард-дискови и во сеќавањата на луѓето што биле таму.
Затоа е важно да се запише додека сè уште може.