Изложбата „Првите. Жените меѓу мажите“ во МСУ – Скопје го отвора прашањето за присуството на жените во нашата уметничка историја. За мене, меѓу имињата на уметничките има едно со особено значење: Нада Корда Сима, баба ми.
Некои имиња прво ги запознаваме во семејството. Ги среќаваме на задната страна од некоја фотографија, во разговорите на постарите, во потписот на слика што со години стои на ѕидот. Дури подоцна почнуваме да се прашуваме каде е нивното место во пошироката приказна за времето во кое живееле.
За мене, такво име е Нада Корда Сима. Не ја запознав: починала во 1959 година, многу години пред да се родам. До мене стигнала преку нејзините дела, фотографиите и семејните раскажувања. Сега нејзиното име е меѓу уметничките опфатени со истражувачкиот проект и групната изложба „Првите. Жените меѓу мажите“, со кураторката Ивана Васева, во Музејот на современата уметност – Скопје.
Тоа е повод за лична радост, но и за нешто пошироко: да се задржиме пред едно име и да се запрашаме каков живот, каква желба и каква работа стојат зад него.
Желбата да се студира уметност
Во личниот есеј „Ничија земја – татковината на мајка ми“ запишав дел од семејната приказна за Нада. Потекнувала од чешкото семејство Корда. Нејзиниот татко бил индустријалец, а семејството имало можност да ѝ овозможи школување. Нејзината желба била да студира уметност.
Во 1937 година заминала во Белград, бидејќи во тогашно Скопје немало факултет за уметност. Се вратила во 1942 година, среде војната. Во истиот текст е репродуцирана и нејзината слика „Ромка“, датирана од 1941 година – трага од творештво кое заслужува дополнително истражување и внимателно разгледување.
Во 1944 година се омажила за Џика Сима, за чиј живот претходно пишувавме на Арно.мк. Во 1950 година ја добиле ќерката Биљана, мајка ми. Нада починала во 1959 година, на само 39 години.
Кога еден живот ќе се собере во неколку датуми, лесно се губи сè што постоело меѓу нив. Затоа и овие податоци ги гледам како почеток за понатамошно истражување. Нејзините дела можат да ни кажат нешто што семејната биографија сама по себе не може.
Сликите што остануваат
На Арно.мк веќе се појавија цртежите на Нада, во еден сосема поинаков контекст: на стара фотографија од мојот дом, со другарите, во текстот „Дебар Маало Abyss: металски одек на урбаниот колапс“. На ѕидовите зад нас се нејзините дела, но и делата на сестра ми.
Иако не ја запознавме, животот на баба ми длабоко влијаеше врз нас. Со сестра ми растевме опкружени со нејзините слики и со книгите што таа ги читала. Преку нив запознававме дел од нејзиниот свет, а постепено го откривавме и сопствениот. Сестра ми, Нада Прља, стана меѓународно позната ликовна уметница, а јас писател и културен деец. Денес, кога размислувам за тоа, во нашите творечки патишта го препознавам и нејзиното присуство. Нејзината желба да создава продолжила да одекнува во домот, многу години по нејзината смрт.
Во таа фотографија има нешто што ми е блиско и денес. Додека во собата се менуваат генерации, музика и разговори, цртежите остануваат. Тие стануваат дел од секојдневието, понекогаш толку присутни што престануваме посебно да ги забележуваме. А потоа некоја изложба, прашање или стар запис нè тера повторно да погледнеме.
Јавното истражување им отвора уште еден живот на овие дела: можност да бидат видени, споредувани, толкувани и поврзани со други авторки и автори од нивното време.
Што ни отвораат „Првите“?
Токму тука ја гледам важноста на изложбата. Како што се објаснува во кураторскиот текст објавен од МСУ, „Првите. Жените меѓу мажите“ ја преиспитува историјата на модерната и современата уметност преку творештвото на жените и условите во кои работеле. Изложбата ги поврзува нивните уметнички придонеси со прашањата за образованието, рамноправноста, институционалното признавање и зачувувањето на нивното наследство.
Кои можеле да се школуваат? Кои добивале изложби? Чии дела биле откупувани и зачувувани? За кои останала документација?
Овие прашања имаат многу конкретни последици. За да напишеме историја, потребни ни се дела, писма, фотографии, каталози, сведоштва. Кога тие се расфрлани меѓу институции и приватни домови, нивното поврзување бара трпение, знаење и соработка.
Затоа заслужуваат почит истражувачката работа на Ивана Васева и МСУ, историскиот придонес на Ивана Хаџиевска и трудот на сите вклучени во изложбата. Собирањето на овие уметнички во заедничка поставка овозможува да се видат врски и придонеси што потешко се забележуваат кога секоја приказна останува одделена.
За Нада Корда Сима, сакам ова присуство да биде повод за нов интерес за нејзиното творештво. Семејната блискост ме поттикнува да пишувам за неа; истражувањето може да ни помогне подобро да ја разбереме како уметничка.
Јас на оваа изложба ќе го барам името на баба ми. Се надевам дека некој друг, кој првпат го среќава, ќе застане пред нејзиното дело и ќе посака да дознае повеќе.
„Првите. Жените меѓу мажите“ се отвора на 10 ноември 2026 година во 20 часот, во Музејот на современата уметност – Скопје, на ул. Самоилова 17. Изложбата трае до 21 март 2027 година. Кураторка е Ивана Васева.