1992 година. Некаде низ скопските улици, една цистерна полна со свежо млеко кружи низ градот во знак на протест. Млекото се расипува. Подоцна дел од него ќе биде преработено во урда и сладолед. Апсурдна сцена, речиси како од црна комедија за транзицијата, но всушност сурова стварност на еден град од пред три децении.
Млекарница, полиција и транзиција
Фактите од овој мал архивски исечок се запишани црно на бело. Вработените во скопската Млекарница не го прифаќаат директорот Филип Трајковски и едногласно бараат да си замине. Законот и важечките судски решенија, пак, во тој момент го признаваат токму него како директор, правен застапник и потписник на АД „Млекарница“ – Скопје.
Резултатот од овој институционален клинч е речиси надреален: претставници од три министерства разговараат за излез од кризата, собраниската Комисија за стопанство повикува на почитување на судските одлуки, работниците одбиваат да се вратат под старо-новиот директор, полицијата ги обезбедува фабричките погони, а Скопје останува без свежо млеко.
Транзицијата во една млекарница
Овој исечок не е само цртичка за еден локален штрајк. Тој е одличен транзициски документ: судир меѓу старото чувство дека работниците имаат право да одлучуваат за директорот и новата правна/акционерска логика во која директорот е заштитен преку судски решенија, потпис, печат и институционална форма.
Од едната страна е рефлексот на социјалистичкото работничко самоуправување; од другата страна е раниот капитализам, кој уште на почетокот покажува дека правото и правдата не мора секогаш да стојат на иста страна.
Град без млеко
Тоа е атмосферата на раните 90-ти: распаднати производствени синџири, работнички бунт, судски лавиринти, политички притисоци и секојдневен недостиг од основни производи. На крај бирократијата триумфира над здравиот разум, а најсилниот удар го трпат граѓаните. Во Млекарницата има полиција, директори, обезбедување и институции, но скопјани немаат млеко.
Од недостиг до преполни рафтови
Три децении подоцна, сценографијата е сменета, но прашањето останува болно слично: кој навистина ја контролира храната што ја јадеме?
Денес нема полициски одред во скопска Млекарница. Нема цистерна што демонстративно кружи низ градот. Но има друг вид криза: тивка, пазарна, распоредена по рафтови, декларации, увозни фактури и откупни цени.
Евтин увоз, скапо домашно производство
Македонскиот пазар во 2026 година беше опишан како „преплавен“ со евтино увозно млеко, со литар пастеризирано млеко што се продавал и по 45 денари, додека домашните производители предупредуваат дека таквата цена за нив нема економска оправданост.
Тоа не е само бројка. Тоа е промена на цел еден систем. Некогаш проблемот беше што Млекарницата не произведува поради судир меѓу работници, директор и институции. Денес проблемот е што домашниот производител сè потешко преживува во пазар каде евтиниот увоз, големите трговски синџири и индустриското производство однадвор ја диктираат цената.
Млеко во прав и стара зависност
И ова не е нов проблем. Уште во 2009 година, државата признава дека Македонија нема фабрика за производство на млеко во прав и дека е „голем увозник на млеко во прав“, па најавува поддршка за таков капацитет за да се решат летните вишоци на млеко. Но, тоа останува само на хартија.
Тоа е важна реченица: проблемот со вишокот домашно млеко и зависноста од увоз не се појавиле вчера. Само се преслекуваат во нови форми.
Кога декларацијата не кажува сè
А кога млекото ќе стигне до рафт, ни таму приказната не завршува. Во 2026 година Агенцијата за храна и ветеринарство соопшти дека при вонредни контроли кај дел од мострите биле утврдени отстапки: помал процент млечни масти од декларираното, сирење декларирано со 20% млечна маст, а со само 1%, како и употреба на палмини масти во млечен производ.
Полн рафт, празна доверба
Значи, во 1992 година граѓаните немале млеко затоа што системот бил закочен во судир меѓу работници, директор и институции.
Денес има млеко на рафтовите, но прашањето е: од каде е, кој го произведува, по која цена, со каков состав и кој ја плаќа разликата?
Транзицијата успешно нè научи да консумираме. Рафтовите се полни, амбалажите се шарени, понудата е поголема од кога било. Но зад таа привидна изобилност стои друга форма на немоќ:
Домашниот производител е притиснат од ниска откупна цена, потрошувачот оставен да им верува на декларациите, институциите кои реагираат дури по контроли, и пазарот кој секогаш има едно исто оправдување – така функционира економијата.
Што ни кажува пожолтената вест
Затоа овој исечок од 1992 година не е само носталгична бизарност. Тој е дијагноза. Тогаш една цистерна млеко кружела низ Скопје додека не се расипала. Денес, можеби не гледаме таква сцена на улица, но гледаме како домашното производство се троши, како селото се празни, како храната станува зависна од увоз, а довербата од декларации.
Некогаш немало млеко затоа што фабриката била во блокада. Денес има млеко, но сè потешко знаеме чија економија храниме кога го купуваме.
А понекогаш, целата историја на една транзиција и нејзината сегашност може да се види во една пожолтена вест.