Според сценариото на Обединетите нации, за четири децении Македонија би можела да има околу 1,29 милиони жители – приближно колку што имала во раните педесетти години. Но сличноста завршува кај бројката: тогаш популацијата била млада и растечка, а популацијата во Македонија во 2066 година би била стара и сè уште би се намалувала.
Во 2066 година Македонија би можела да има околу 1,29 милиони жители.
Бројката звучи апстрактно, сè додека не ја поставиме на временската линија: тоа е приближно населението што СР Македонија го имала во 1952 година. На пописот од 1952 година биле регистрирани 1.294.530 жители. Ако се оствари средното сценарио на Обединетите нации, за четириесет години Македонија ќе се врати на демографско ниво од пред повеќе од еден век!
Ова не значи дека прогнозата е судбина. Проекциите не се пророштва, туку пресметки засновани врз претпоставки за раѓањата, смртноста и миграцијата. Но, тие покажуваат каде води сегашната траекторија. А таа траекторија е доволно јасна: Македонија влегува во долготрајно демографско намалување кое не може да се објасни само со тоа што „се раѓаат помалку деца“.
Посилната и понепријатна теза е следнава:
Демографската криза во Македонија не е само криза на раѓањето. Таа е криза на останувањето.
Македонија од 1953 година била сиромашна, претежно рурална и со далеку пониска очекувана должина на животот. Но била демографски млада. Имала многу деца, големи генерации што влегувале во репродуктивна возраст и население кое растело.
Македонија од 2066 година би имала сличен број жители, но обратна пирамида на возраста: помалку деца, помалку млади луѓе, помалку жени и мажи во репродуктивна возраст и значително поголем удел на стари лица.
Во 1953 година 1,3 милиони жители биле почетна точка на растот. Во 2066 година истата бројка би била станица на патот кон понатамошно намалување.
Токму тука се наоѓа вистинската драматичност на проекцијата. Проблемот не е само колку луѓе ќе има Македонија, туку колку од нив ќе бидат деца, колку ќе работат, колку ќе плаќаат придонеси и даноци, а колку ќе зависат од пензискиот, здравствениот и системот за долготрајна грижа.
Светот сè уште расте, но ерата на бесконечен раст завршува
Македонија не е изолиран случај. Демографскиот пресврт е глобален.
Според Обединетите нации, светот во 2024 година имал околу 8,2 милијарди жители. Населението се очекува да продолжи да расте до приближно 10,3 милијарди во средината на осумдесеттите години од овој век, по што благо би почнало да се намалува. Повеќе од половина од земјите веќе имаат стапка на наталитет под нивото потребно за проста обнова на населението.
Но глобалниот збир прикрива две сосема различни демографски реалности.
Дел од Африка и Јужна Азија сè уште има младо и брзорастечко население. Европа, Источна Азија и делови од Латинска Америка стареат и се намалуваат. Во Европската Унија населението, според проекциите на Евростат, се очекува да достигне врв околу 2029 година, а потоа да опадне од околу 452 милиони во 2025 на помалку од 399 милиони во 2100 година.
Оттука, ниската стапка на раѓања не е наша особеност. Таа е дел од пошироката транзиција што ги следи урбанизацијата, подолгото образование, повисоките трошоци за домување и одгледување деца, несигурноста на пазарот на трудот, подоцнежните бракови и променетите животни приоритети.
Меѓутоа, Македонија и Балканот се малку поинакви од богатите Европски земји. Таму, и покрај нискиот наталитет, можат да го ублажат недостигот од работници со имиграција. Македонија, од друга страна, има низок наталитет, стареење и долготрајно иселување токму на младите и работоспособните генерации.
Затоа Македонија не го следи само европскиот тренд. Таа го доживува во неговата поостра, периферна форма.
Падот веќе се случил
Пописот од 2021 година не ја најави демографската криза – тој само ја направи видлива.
Во земјата беа регистрирани 1.836.713 резидентни жители, наспроти 2.022.547 на пописот во 2002 година. Тоа се речиси 186.000 жители помалку, односно пад од околу 9,2 проценти за помалку од две децении.
Меѓународниот монетарен фонд забележува дека пописот предизвикал надолна ревизија од околу 11 проценти во однос на претходните официјални процени на населението. Со други зборови, кризата не настанала во моментот кога сме ја измериле. Таа веќе траела, но статистички не сме ја гледале во целост.
Во својата анализа за Македонија од 2025 година, ММФ оценува дека населението постојано се намалува, во голем дел поради високото иселување. Според проекцијата на ОН, до 2030 година падот би изнесувал околу четири проценти, додека проекциите на Државниот завод за статистика укажуваат на намалување од речиси девет проценти.
Разликата меѓу сценаријата покажува дека иднината не може да се пресмета до последниот жител. Но сите релевантни сценарија ја покажуваат истата насока.
Не се губи само еден иселеник
Кога млад човек ќе се исели, Македонија не губи само еден жител.
Го губи неговото образование, неговото вработување и дел од идните даночни и пензиски придонеси. Ако основа семејство во странство, неговите деца најчесто нема да бидат дел од македонската демографија. Така иселувањето го намалува населението двапати: еднаш денес, со заминувањето, и повторно во иднина, преку раѓањата што ќе се случат на друго место.
Ова е демографскиот мултипликатор на емиграцијата.
Нискиот број раѓања потоа не е само резултат на тоа што семејствата избираат да имаат едно или две деца. Тој е и резултат на тоа што во земјата има сè помалку луѓе што воопшто можат да станат родители.
Дури и ако просечниот број деца по жена престане да паѓа, вкупниот број новородени може да продолжи да се намалува, затоа што генерациите што влегуваат во репродуктивна возраст се помали од оние пред нив.
Тоа е демографска инерција: минатото е веќе вградено во иднината.
Податоците на УНДП покажуваат дека меѓу 2002 и 2021 година уделот на младите во населението се намалил од 24 на 18 проценти, односно земјата изгубила околу 77.000 млади луѓе. Истовремено, истражувањата цитирани од УНДП покажуваат широко распространета подготвеност кај младите да ја бараат својата иднина надвор од земјата.
Македонија така влегува во зачаран круг:слабите перспективи и недовербата поттикнуваат иселување; иселувањето го намалува бројот на млади и работоспособни луѓе; тоа го стеснува пазарот, ја намалува даночната основа и ги ослабува јавните услуги; послабите услуги и можности поттикнуваат ново иселување.
Увезувањето работници не е исто што и демографска обнова
Во последните години во Македонија се забележува поголемо присуство на работници од странство. Недостигот од домашна работна сила веќе се чувствува во градежништвото, угостителството, производството и во други трудоинтензивни дејности.
Можно е дел од растот на регистрираната имиграција по 2020 година да се должи токму на увезувањето работници. Но од тоа не треба пребрзо да се заклучи дека Македонија станала земја на доселување или дека демографскиот пад е сопрен.
Работна дозвола, привремен престој и трајно доселување не се иста работа. Странски работник што престојува една сезона или неколку години може да го ублажи недостигот од работна сила, но не мора да стане постојан жител, да го пресели своето семејство или долгорочно да се вклучи во општеството.
Дополнителен проблем е квалитетот на миграциската статистика. Официјално регистрираното иселување со години е многу пониско од она што може да се насети од странските бази на податоци, пописот и бројот на македонски државјани што живеат во други земји. Многу луѓе заминуваат без формално да го одјават живеалиштето.
Затоа порастот на регистрираната имиграција може истовремено да биде реален и да создава погрешна слика. Македонија може да увезува работници, а сепак да продолжи да губи население – особено ако доселувањето е привремено, а иселувањето е долгорочно и опфаќа цели семејства.
Странските работници можат да бидат дел од одговорот. Но само ако државата развие вистинска имиграциска и интеграциска политика, а не ако луѓето ги третира како привремена замена за домашната работна сила што заминала.
Македонија како демографска периферија на Европа
Можеби најсуровиот начин да се опише македонската позиција е како демографска периферија на Европа.
Македонското општество ги покрива трошоците за раѓање, здравствена грижа и образование на еден млад човек. Кога тој ќе стане продуктивен работник, лекар, инженер, возач, техничар или негувател, богатите европски економии можат да ги добијат најпродуктивните години од неговиот живот.
Ова не е заговор, туку логика на единствениот европски пазар на труд во услови на огромни разлики во платите, институционалната доверба и квалитетот на јавните услуги.
За поединецот, заминувањето често е рационална одлука. За земјата, збирот од илјадници такви рационални одлуки произведува колективно неповолен резултат.
Другите европски земји стареат, но нивната економска моќ им овозможува да привлекуваат работници од периферијата. Македонија старее додека истовремено извезува луѓе кон тие земји. Така нивниот демографски недостиг станува дополнителен притисок врз нашиот.
Во таа смисла, приближувањето кон Европската Унија има двоен ефект. Тоа може да донесе инвестиции, правила и подобри институции, но отворањето на пазарите на трудот може да предизвика и нов бран на иселување доколку домашните услови не се подобруваат доволно брзо. На овој ризик предупредува и ММФ.
Што значи земја со 1,29 милиони жители?
Помалото население само по себе не мора да биде трагедија. Постојат мали, богати и функционални држави. Проблемот на Македонија не е апсолутната големина, туку брзината, структурата и нерамномерноста на намалувањето.
Падот нема подеднакво да се распореди низ земјата. Скопје и неколку поголеми центри веројатно ќе продолжат да привлекуваат население од помалите градови и селата. Цели региони може да останат без доволно деца за училишта, без пациенти за локални здравствени служби, без работници за бизнисите и без даночна основа за одржување на инфраструктурата.
Училиштата нема да исчезнуваат затоа што образованието станало помалку важно, туку затоа што нема да има ученици. Автобуските линии ќе стануваат нерентабилни. Водоводните, патните и енергетските мрежи ќе треба да се одржуваат за сè помал број корисници. Старите лица ќе живеат подолго, но дел од нив ќе остануваат сами, додека нивните деца работат во странство. Овој тренд не е проекција, тој веќе постои.
Истовремено, недостигот од работници може да стане ограничување за економскиот раст. ММФ проценува дека демографското намалување може да го намали потенцијалниот економски раст за околу половина процентен поен.
Тоа звучи малку, но натрупано низ години значи значително помала економија, помалку јавни приходи и потежок товар за секој што останува.
Додатоците за новороденчиња не можат да поправат криза на иднината
Најлесниот политички одговор е проблемот да се сведе на апел: „Раѓајте повеќе деца“.
Но луѓето не создаваат семејства за да ја подобрат националната статистика. Одлуката зависи од домувањето, работната сигурност, платите, градинките, здравството, распределбата на грижата меѓу жените и мажите и од чувството дека иднината може да се планира.
Еднократните парични надоместоци можат да им помогнат на семејствата, но речиси никаде не успеале трајно да ја сменат демографската траекторија ако зад нив не стои поширок систем на сигурност.
Уште поважно, Македонија не може да води политика за наталитет, а да нема политика за останување.
Ако младите родители не гледаат квалитетно образование, чист воздух, функционално здравство, достапно домување, правна сигурност и можност за напредување според знаење, тогаш финансиската помош за новороденче нема да ја поништи одлуката за иселување.
Затоа демографската политика мора да биде многу поширока од семејната политика. Таа подразбира:
создавање услови младите да останат, а дел од иселените да се вратат;
достапно домување и сигурни, продуктивни работни места;
градинки и услуги што им овозможуваат на родителите да работат;
јавни институции во кои напредувањето не зависи од партиска или лична врска;
регионална политика што нема целата земја да ја сведе на Скопје;
внимателно управувано доселување и интеграција на странските работници;
приспособување на здравствениот, пензискиот и образовниот систем кон население кое неизбежно старее.
Ниту една мерка нема сама по себе да го врати демографскиот часовник. И дури најуспешните политики нема брзо да ја зголемат популацијата, бидејќи младите генерации што веќе се родени ќе создаваат уште помлади генерации.
Реалната цел не е магично враќање на два милиони жители. Таа е забавување на падот и создавање земја во која помал број луѓе ќе можат да живеат достоинствено и продуктивно – и во која заминувањето нема да изгледа како единствениот разумен животен план.
