Пред нас е број 28 на „Млад борец“ од 6 ноември 1974 година. Весникот чинел еден динар, а годишната претплата била 36 динари. Излегувал секоја среда како „весник на Сојузот на социјалистичката младина на Македонија“, а главен и одговорен уредник бил Ристо Лазаров.
„Со указ на претседателот на СФРЈ Јосип Броз Тито весникот е одликуван со Орден заслуги за народ со сребрени зраци.“
Самата реченица е мала временска капсула. Денес е речиси незамисливо еден младински весник во импресумот да истакнува одликување доделено со указ на шефот на државата. Но „Млад борец“ не бил обично списание за забава. Основан во текот на Народноослободителната борба, со првиот број објавен на 22 март 1944 година на Козјак, весникот три децении подоцна веќе бил институција – официјален глас на организираната младина, но и простор во кој таа младина читала за книги, студирање, филм, поезија, бокс, Тина Тарнер и рок-музика.
Токму во тоа спојување на навидум неспоивото е најголемата вредност на овој број. На едни страници се зборува за марксистичкото образование и победата на социјализмот во светот, а само дваесетина страници подоцна за Лу Рид, „Велвет андерграунд“, Џони Винтер и последниот албум на „Кинг кримзон“.
Каде одиш, книго?
Еден од највпечатливите текстови во бројот е „Quo vadis книго?“ на Ефтим Клетников, објавен по повод Месецот на книгата. Текстот започнува од тогаш неодамна завршениот Меѓународен саем на книгата во Белград, на кој биле претставени околу 40.000 наслови од 130 домашни и 50 странски издавачи.
Зад таа навидум раскошна издавачка продукција, сепак, се криела загрижувачка состојба. Во Југославија во 1960 година биле отпечатени 5.355 наслови, а во 1973 година веќе 10.110. Но додека бројот на насловите растел, вкупниот тираж опаѓал: од 63.868.000 примероци во 1969 на 52.768.000 во 1973 година.
Се печателе повеќе различни книги, но во помалку примероци.
Причината, според текстот, била едноставна: издавачите, „поучени од не баш пријатното искуство произлезено од пазарот на книгата“, почнале да се решаваат за помали тиражи.
Македонија се наоѓала речиси на дното на југословенската табела. Според бројот на продадени книги по жител, Хрватска била прва со 5,89 книги, пред Словенија со 4,51, Босна и Херцеговина со 3,70 и Србија со 2,49. Во Македонија се продавале само 1,47 книги по жител. Полош резултат имала единствено Црна Гора, со 0,68.
„Македонија значи на оваа компаративна скала го зазема претпоследното место во Југославија“, констатира авторот.
Причините не ги бара само во читателските навики. Книгите биле едноставно прескапи. Училишните комплети чинеле од 32.000 до 65.000 стари динари. Собраните дела на Марко Цепенков се продавале за 50.000 стари динари, исто колку и повеќетомното издание „Македонската книжевност во книжевна критика“. Четиритомното издание на „Војна и мир“ чинело 28.000 стари динари.
Книгата така станувала „забранета овошка“ не поради цензура, туку поради цената. Наместо предмет за читање, таа останувала „во магацините или во прашливите витрини на книжарниците, како реквизит, како мртва природа“.
Посебно загрижувала библиотечната мрежа. Од 1945 до 1970 година во Македонија биле отворени 76 селски библиотеки, со 164.000 книги и 118.411 евидентирани читатели. Но во републиката имало 1.749 села. Во просек, една библиотека доаѓала на 23 села.
Решението што го предлага авторот звучи актуелно и половина век подоцна: поевтини изданија, џебни книги, подобра библиотечна мрежа и помалку вложување во луксузна опрема.
„Никому не му се потребни суперлуксузни корици, туку вредни содржини.“
Крајната порака е дека книгата е добро за сите, а не привилегија на „одбран круг“ или елита. Во држава која постојано зборувала за достапноста на образованието и културата, текстот отворено покажува дека пристапот до книгата сè уште бил ограничен од сиромаштијата, неразвиената инфраструктура и големите регионални разлики.
Колку младите навистина верувале во социјализмот?
Веднаш потоа следува истражувањето „Знаења што не задоволуваат“ на Божидар Ампов, посветено на марксистичкото и идеолошко-политичкото образование во средните училишта.
Истражувањето го спровел Републичкиот завод за унапредување на школството меѓу учениците од завршните класови. Тие одговарале кој ги открил научните закони на општествениот развој, што е дијалектички материјализам, што претставува општествената надградба, која е разликата меѓу капитализмот и социјализмот и зошто државата во социјалистичкото општество би требало постепено да одумира.
Резултатите биле слаби дури и според тогашните мерила. Само 31,39 отсто од учениците правилно ја објасниле суштината на дијалектичкиот материјализам. Кај гимназијалците процентот бил 51,36, а кај учениците од стручните училишта само 11,42. Во три стручни училишта во Скопје ниту еден ученик не дал точен одговор.
Уште полошо поминало прашањето за општествената надградба: правилно одговориле само 19,18 отсто од анкетираните. Што е „социјалистичка демократија“ знаеле да објаснат 47,21 отсто, а причината за одумирањето на државата само 30,94 отсто.
Но најинтересно е прашањето што не го проверува знаењето, туку уверувањето:
„Дали сте уверени дека социјализмот ќе се оствари во целиот свет?“
Само 15,11 отсто од учениците одговориле дека се апсолутно уверени. Најголемата група, 50,21 отсто, одговорила: „Се надевам во тоа“. Уште 17,21 отсто се сомневале, 12,23 отсто не верувале, а 5,22 отсто не знаеле.
Со други зборови, речиси секој трет матурант – 29,44 отсто – или се сомневал или отворено не верувал во светската победа на социјализмот. Ако кон нив се додадат неопределените, повеќе од една третина од младите не ја делеле очекуваната идеолошка сигурност.
Авторот не бил задоволен дури ни кога ги собрал оние што биле апсолутно уверени и оние што се надевале, вкупно 65,32 отсто. За него резултатите биле доказ дека на младите им недостига „поорганизиран, поефикасен и поединствен третман“ и дека се оставени сами да ги формираат своите погледи и уверувања.
Од денешна перспектива, токму последната забелешка е најинтересна. Во 1974 година социјалистичка Југославија изгледала стабилно, Тито бил жив, а државата само неколку месеци претходно го добила новиот Устав. Сепак, само мал дел од средношколците биле безусловно уверени во конечната победа на социјализмот.
Тоа сè уште не значи дека младите го отфрлале системот. Половината се надевале дека социјализмот ќе победи. Но меѓу надежта и убеденоста постои важна разлика. Истражувањето покажува дека зад официјалниот јазик на сигурност, единство и историска неминовност веќе постоеле сомнеж, рамнодушност и сопствено размислување.
Бруцош – како звучи тоа?
А како навистина живееле младите кои штотуку станале студенти?
Репортажата „Бруцош – како звучи тоа?“ на Љупчо Силјановски нè носи во студентскиот дом „Стив Наумов“. Наместо романтична слика за новиот живот во големиот град, авторот затекнува преполни предавални, бараки, недостиг од учебници и студенти кои најмногу бараат малку мир за учење.
Бруцошот Јовица Костик, студент на Земјоделско-шумарскиот факултет, вели дека на предавањата „човек нема каде игла да фрли“ и дека студентите морале простум да стојат додека ги запишуваат зборовите на професорот.
Приватното сместување кај скопските газдарици чинело од 25.000 до 30.000 стари динари месечно – само за покрив над главата, без греење. Во студентскиот дом условите биле поевтини, но во една соба живееле по петмина.
Весела Трајковска, Снежана Михајловска и Митра Поповска зборуваат и за една поинаква загубеност. Тие сè уште не знаат каде во Скопје би можеле да ги развиваат своите интереси за уметност, фолклор или општествен живот. Истовремено чувствуваат силна обврска што побрзо да ги завршат студиите:
„Трошиме општествени пари од кредити и стипендии. Трошиме пари од родителите. Тие средства мораме да ги оправдаме.“
Митра ја сумира состојбата во неколку куси реченици: добро е што факултетот е блиску, лошо е што нема место за сите студенти; добро е што сместувањето е евтино, лошо е што во домот не може да се учи. „Засега мирот најмногу ни недостига“, вели таа.
Официјалните податоци во прилогот зборуваат за илјадници студентски легла, но и за капацитети што не ги задоволуваат потребите. Голем број студенти живееле во приватни соби, честопати во подруми со нехигиенски услови и со кирии пресметани „од око“.
Педесетина години подоцна, многу од овие студентски реченици звучат непријатно современо.
Училиште со партизански блузи, но без учебници
Слична слика доаѓа и од Економското училиште „Кузман Јосифовски-Питу“ во Прилеп. Директорот Јово Ношпал зборува за училиште со 670 ученици, додека околу 400 кандидати не успеале да се запишат.
Три училишта ја делеле истата зграда и работеле во две смени. Поради недостиг од простор, кабинетската опрема стоела спакувана, а за некои предмети немало учебници на македонски јазик, па професорите биле принудени да им диктираат на учениците.
Од друга страна, училиштето имало активен марксистички кружок, литературна дружина и сопствена радиоемисија. Учениците носеле кафеави партизански блузи.
Тоа е речиси совршена слика на тогашниот образовен парадокс: силно присуство на симболите и организираните активности, но истовремено недостиг од простор, учебници и основни услови за настава.
Младиот Веле Смилевски и една слика што согорува
Во културната рубрика се појавува млад автор кој подоцна ќе стане важно име во македонската книжевност. Веле Смилевски штотуку ја објавил својата прва поетска книга „Слика што согорува“ во издание на „Мисла“.
Денес го знаеме како поет, есеист, книжевен критичар, професор и научен работник, како и долгогодишен претседател на Друштвото на писателите на Македонија. Но во ноември 1974 година тој сè уште е млад поет кој внимателно зборува за својата прва книга и се обидува да најде, како што самиот вели, „рамнотежа помеѓу занесот и реалната состојба“.
На прашањето што за него значи првата книга, Смилевски одговара:
„Ако тоа сум го постигнал, можам да речам дека ‘Слика што согорува’ е заокружен резултат на моите сознанија, на моите разбирања за поезијата во овој момент, што не значи дека престанале дилемите околу она што влезе меѓу нејзините корици.“
Во истиот број е објавена и неговата песна „Антејска“. Убавината на архивскиот документ е токму во тоа што тука не го гледаме подоцна признатиот автор, туку младиот и надежен поет на самиот почеток.
Театарот и филмот меѓу експериментот и неизвесноста
Уметничкиот живот не завршува со литературата. „Млад борец“ пишува и за претставата „Марко Крале“ во Народниот театар во Штип, поставена според замислите на младите театарски работници В. Шумански и С. Гаврилов.
Претставата комбинирала професионални актери и аматери, класичен сценски израз, физички театар, симболи и ритуални елементи. Авторот ја опишува како ризичен, но успешен експеримент и заклучува дека „внатрешност, во смисла на театарско живеење, не постои или барем не би требало да постои“.
И филмските вињети носат интересна слика за македонската и југословенската кинематографија. Завршувало снимањето на „Хитлер од нашиот сокак“ на Владимир Тадеј, со Никола Симиќ, Ружица Сокиќ и Борис Дворник. Весникот забележува дека станува збор за воен филм „во кој воопшто не се пука“.
Новиот филм на Бранко Гапо, „Тоа Радиовце“, според сценарио на Јован Павловски, имал многу понеизвесна судбина. Втората верзија на сценариото повторно била одбиена, иако претходно било наградено на конкурсот на „Вардар филм“.
Филмот „Покој, рци, јад“ на Кирил Ценевски бил речиси готов, но премиерата намерно се одложувала. Се ширеле гласови дека ќе конкурира за Канскиот фестивал, а како „најлош случај“ се споменувало отворањето на белградскиот ФЕСТ. Во неколку куси вести се гледаат и амбицијата и несигурноста на тогашната кинематографија: награди, одбиени сценарија, недостиг од пари, фестивалски надежи и долги одложувања.
Од Мухамед Али до Тина Тарнер
Потоа, без голем премин, од марксизмот, библиотеките и студентските бараки, „Млад борец“ влегува во светот на глобалната популарна култура.
На две страници е раскажана победата на Мухамед Али над Џорџ Формен во Киншаса – легендарната борба од 30 октомври 1974 година. Весникот го опишува спектаклот пред 70.000 гледачи и телевизиски аудиториум од околу една милијарда луѓе, но потсетува и дека Али ја изгубил светската титула во 1967 година „не на рингот, туку поради тоа што не сакаше да се бори во Виетнам како американски војник“.
Така, во македонски младински весник, Али не е претставен само како спортска ѕвезда туку и како човек кој платил висока цена за својот политички и морален став.
Следува Тина Тарнер, претставена како „женскиот Мик Џегер“. Текстот зборува за нејзиниот глас, сценска енергија, сексуалност и заедничките настапи со Ајк Тарнер. Се пренесуваат и зборовите на Џенис Џоплин: „Тина е мојата пејачка. Во Тина го пронаоѓам она што ми недостига“.
Поводот бил сосема актуелен: ревијата на Ајк и Тина Тарнер гостувала во Југославија, со настапи во Белград, Љубљана и Загреб.
Ваквите текстови не се доказ дека во Југославија постоела неограничена политичка или медиумска слобода. Но тие сведочат за значителна културна отвореност. Западната поп-култура не била некаков забранет и далечен свет. Таа била присутна во младинскиот печат, на плочите, на концертите и во секојдневните разговори.
„Велвет андерграунд“ и иднината што веќе пристигнала
Најубавата иронија на целиот број можеби се наоѓа на страницата „Поп-вртелешка“. Само неколку листови по загриженоста дека младите не го познаваат доволно марксизмот, читателот добива сериозен текст за „Велвет андерграунд“.
Авторот ја нарекува њујоршката група претходник на музиката што подоцна станала „’рбет на творештвото на цела музичка генерација“. Особено внимание им посветува на Лу Рид и Џон Кејл, нарекувајќи ги „луѓе што доаѓаат“, и расправа за нивното влијание врз современиот „декадентен рок“.
Тука се и вестите за европската турнеја на Џони Винтер, чиј нов албум содржел песна напишана од Џон Ленон, како и за распаѓањето на „Кинг кримзон“ и објавувањето на нивниот последен албум „Red“.
Не станува збор само за површни белешки за популарни ѕвезди. Се забележува вистински интерес за историјата на рокот, влијанијата меѓу музичарите, новите албуми и промените во составите. Читателот на „Млад борец“ требало да знае кои се Роберт Фрип, Џон Ветон и Бил Бруфорд.
Младината што требало да ги совлада поимите на дијалектичкиот материјализам истовремено била дел од меѓународната рок-култура. Тоа не мора да се гледа како противречност. Но покажува дека нејзиниот свет бил многу поширок од оној што можел да го опфати официјалното идеолошко образование.
„Да се запознаеме“
На крајот доаѓа една од најсимпатичните рубрики во бројот – „Да се запознаеме“.
Седумнаесетгодишниот Васо Марковски од Кавадарци сака да се допишува со другарки и другари од земјата. Богатин Спасевски од Македонска Каменица пишува дека е среќен што е читател на „Млад борец“, но дека ќе биде уште посреќен ако му се јави некој непознат другар или другарка.
Јасминка Василевска од Куманово бара пријатели од различни краишта. Антика Ангелеска од Прилеп сака да запознае другари и другарки „од цела Југославија“ и ветува дека ќе одговори на секое писмо. Петнаесетгодишната Лилјана Николoска од Крушево ја сака забавната музика, ги обожава Киќо, Брун и Локин, а во спортот навива за „Хајдук“ и „Партизан“. Лилјана Ристова од Делчево бара дописници на возраст од 16 до 18 години и додава: „Ако сте фотогенични, испратете и фотографија“.
Ова била аналогната социјална мрежа на младите во 1974 година: име, адреса, неколку интереси и надеж дека поштарот наскоро ќе донесе писмо од некој непознат крај.
Во конкретниот број преовладуваат млади од македонските градови, но нивниот замислен простор е цела Југославија. Братството и единството тука не се појавува како конгресна парола, туку како желба да се запознае некој далечен, да се размени фотографија, да се разговара за музика или да се навива за ист клуб.
Еден динар за цел еден свет
Кога ќе се затвори овој број на „Млад борец“, не останува една едноставна слика за младината во 1974 година.
Тоа се млади луѓе воспитувани во социјалистичкиот систем, но од кои само 15,11 отсто биле апсолутно уверени дека социјализмот ќе победи во целиот свет. Учеле за Маркс, но не секогаш го разбирале дијалектичкиот материјализам. Носеле партизански блузи, а немале учебници на македонски јазик. Студирале со кредити и стипендии, живееле по петмина во соба и барале мир за учење. Купувале малку книги, не затоа што нужно не сакале да читаат, туку затоа што книгите биле скапи, а библиотеките далеку.
Истовремено читале за Веле Смилевски и новиот македонски филм, за експериментален театар во Штип, за Мухамед Али, Тина Тарнер, Лу Рид, Џони Винтер и „Кинг кримзон“. Сакале забавна музика, спорт и фотографија. Испраќале писма и чекале да им се јави непознат другар или другарка од некој друг град.
На официјалната страна, весник одликуван со указ на Јосип Броз Тито. На внатрешните страници – една генерација што веќе не можела целосно да се собере во зададената идеолошка рамка.
Сето тоа за еден динар, секоја среда.
Извори
„Млад борец“, год. XXX, бр. 28, 6 ноември 1974 година – дигитализиран примерок од личната архива на авторот на текстов (благодарение на Златко Ангелески). Сите цитати, статистички податоци и информации за содржината на бројот се преземени од овој примарен извор.
