На 2 август, кога зборуваме за слобода, достоинство, заедница и државност, вреди да се потсетиме дека тие големи зборови не се проверуваат само во историјата и на свечените говори, туку и во малите секојдневни гестови – во тоа дали ќе понижиме непознат човек што побарал нешто скромно, или едноставно ќе му подадеме рака.
Токму во таа смисла, едно навидум скромно барање во групата „Дај, не фрлај“ отвори муабет за кафе, срам, сиромаштија, доверба, морализирање и за тоа колку тешко ни оди една многу едноставна идеја: ако имаш, подари; ако немаш, не осудувај.
Кафето како мала домашна институција
Сè почна со едно ѓезве. Поточно, со едно електрично ѓезве. Во Фејсбук групата „Дај, не фрлај“, член потпишан со анонимен nickname што Facebook го доделува по случаен избор, објави едноставно прашање:
„Здраво. Би сакал да ве прашам дали некој има електрично ѓезве за давање?“
Ништо драматично. Ништо големо. Ниту фрижидер, ниту кревет, ниту машина за перење. Само електрично ѓезве. Но понекогаш токму најмалите предмети најдобро покажуваат каде живееме.
Ѓезвето, на прв поглед, е само сад за варење кафе. Но во Македонија кафето никогаш не било само кафе. Кафето е покана. „Дојди на кафе“ не значи секогаш дека мора да пиеш кафе. Значи: дојди на гости. Да се видиме. Да поседиме. Да направиме муабет. Да се пожалиме. Да премолчиме нешто заедно.
Кафето е мала домашна институција. Порано се превртуваа шолјите и се „читаше“ судбина од талогот. Денес, со макијато, нес и кафе од апарат, талогот го има сè помалку, но ритуалот остана. Сè уште кафето трае подолго од пијалакот. Сè уште лечи нешто што не секогаш знаеме да го именуваме. Во општество во кое ретко одиме на психолог, уште поретко на психијатар, а најчесто „се држиме“, кафето со пријател понекогаш е најдостапната терапија.
Затоа едно електрично ѓезве не е само електрично ѓезве. Тоа е можност за утро, за навика, за топол пијалак, за муабет, за мала нормалност.
Ако имаш – подари, ако немаш – прескокни
Првиот одговор на објавата беше токму таков каков што треба да биде во групата: „Од каде си?“ – „Скопје“ – „Дојди земи го.“ Толку. Без анализа. Без морализирање. Без прашање зошто некому му треба нешто што некој друг мисли дека е евтино.
Тоа е суштината на „Дај, не фрлај“: ако имаш нешто што не ти треба, а некому може да му користи – подари го. Ако можеш да помогнеш – помогни. Ако не можеш – прескокни. Но, како што често се случува кај нас, едноставноста брзо се претвори во расправа.
Некој забележа дека се подарува на „шифрирани луѓе“, алудирајќи на анонимниот профил. Тука се отвори уште една важна тема: приватноста, довербата и срамот. Во јавна група, особено кога некој бара нешто, луѓето често се двоумат дали да се појават со име и презиме. Живееме во средина во која барањето помош, па макар и за најобична работа, лесно станува повод за потсмев, озборување или морализирање.
Од друга страна, подарувачот има право да знае кому подарува. Затоа во групата постои едноставен баланс: можеш да објавиш со nickname, но за да се оствари подарувањето, мора да има лична комуникација и доверба меѓу подарувачот и оној што прима.
Зошто „купи си“ ја промашува поентата
Потоа почнаа коментарите што најчесто ја промашуваат поентата: „има во маркет“, „има на пазар“, „300 денари е“, „во Neptun е 800“. На прв поглед, тоа звучи практично. Но во контекст на оваа група, токму тоа е спротивно на идејата.
„Дај, не фрлај“ не постои за да им каже на луѓето каде да купат нешто. Не постои за да го поттикне купувањето, туку за да го намали. Правилото е јасно: не се препорачуваат места за купување, не се рекламираат производи и не се турка логиката „оди купи си“.
Затоа што суштината не е дали ѓезвето чини 300 или 800 денари. Суштината е: зошто да купиш ново, ако некој има дома старо, исправно и некористено? Зошто предметот да стои во фиока, подрум или шкаф, ако може да му користи некому? Зошто секоја потреба автоматски да завршува во продавница?
Токму тука почнува малата, секојдневна борба против консумеризмот. Не со големи говори, туку со едноставна одлука: ова не го користам, нема да го фрлам, ќе го подарам.
Не е срамно да побараш
Најострата линија во дискусијата се појави околу коментарите од типот: „не мора да имаш“. И тука, повторно, едно ѓезве стана многу поголемо од себе.
Се разбира дека може да се живее без електрично ѓезве. Може да се живее без многу работи. Но тоа не е аргумент против барањето. Ако тргнеме од тоа дека човек смее да побара само нешто без кое буквално не може да преживее, тогаш групата повеќе не е „Дај, не фрлај“, туку комисија за проценка на туѓа беда. А тоа никогаш не била идејата.
Групата не е хуманитарна организација. Не е место каде што треба да се докажува сиромаштија. Не е судница во која некој треба да објаснува зошто му треба ѓезве, чинија, јакна, креветче, играчка или книга.
Ова е група за повторна употреба. Некој има. Некој нема. Некој не користи. Некому ќе му користи. Толку.
Кај нас срамот често е поставен на погрешно место. Луѓето се срамат да побараат нешто мало, а не се срамиме како општество што сме создале услови во кои барањето електрично ѓезве може да предизвика лавина од морализирање.
Се срамиме од потребата, а не од суровоста. Се срамиме од оној што бара, а не од оној што го понижува. Се срамиме од недостигот, а не од вишокот што го фрламе.
Да се претвори негативната енергија во позитивна
Во таа лавина, сепак, имаше и нешто друго. Имаше луѓе што потсетија дека ова е место каде што се подарува и дека не е срамно да се побара. Имаше луѓе што рекоа: ако имаш, помогни; ако немаш, прескокни. Имаше и еден коментар кој, иако напишан во жарот на расправата, добро ја погоди суштината: негативната енергија треба да се претвори во позитивна. „Пробајте подарете нешто, ќе видите дека ќе почнете да станувате подобри личности.“
Тоа е можеби најголемата амбиција на „Дај, не фрлај“. Не само да се преместуваат предмети од еден дом во друг. Туку да се поместуваат и луѓето, малку по малку, од недоверба кон доверба, од потсмев кон разбирање, од „купи си“ кон „можеби имам, ќе ти дадам“.
Во расправата се појави и очекуваниот контрааргумент: дека некои луѓе претеруваат, дека истите лица се јавуваат на многу објави, дека така не стигнуваат предметите до оние на кои „навистина“ им требаат. Тоа е реална грижа и групата со години се обидува да се справи со такви ситуации. Но и тука треба да се внимава. Меѓу претпазливост и предрасуда има тенка линија. Меѓу заштита на групата и понижување на луѓето има уште потенка.
Гаранции никогаш нема. Нема гаранции ниту во хуманитарни организации, ниту во институции, ниту во приватни договори, а камоли во една огромна Фејсбук група. Но ако тргнеме од претпоставката дека секој што бара лаже, секој што прима злоупотребува, секој што нема е виновен што нема, тогаш не ни останува ништо освен недоверба.
А „Дај, не фрлај“ речиси десет години се обидува да го прави спротивното.
Подарувањето како мал чин на отпор
Групата постои за да ја намали потребата од непотребно купување и непотребно фрлање. Но со текот на времето стана јасно дека таа работи и на нешто многу потешко: обнова на довербата меѓу луѓето. Во општество во кое довербата е ниска, во кое условите за живот често нè прават груби, нервозни, подозриви и затворени, подарувањето е мал чин на отпор. Не мора да биде голем предмет. Не мора да биде скап. Некогаш е доволно ѓезве.
Во оваа мала приказна имаше сè: некој што побара, некој што понуди, некој што осуди, некој што одбрани, некој што препорача продавница, некој што потсети на правилата, некој што се навреди, некој што се правдаше и некој што на крај едноставно напиша: „Имам јас, ќе ви подарам ново, некористено.“ Ете ја целата група во една реченица.
По сите коментари, по сите недоразбирања, по сите мали судири меѓу сиромаштија, достоинство, навика, срам и добра волја – некој едноставно рече: имам, ќе подарам. Тоа е моментот поради кој групата постои.
На 2 август, кога зборуваме за заедница, достоинство и слобода, вреди да се сетиме дека тие не се само големи историски зборови. Тие се и секојдневни навики. Како ќе му одговориме на човек што побарал нешто. Дали ќе го понижиме или ќе го разбереме. Дали ќе му кажеме „купи си“ или ќе прашаме „имам, дали ти треба?“
Едно ѓезве не го менува светот. Но може да покаже каков свет сме изградиле. А можеби може да покаже и каков свет би сакале да изградиме. Свет во кој, ако имаш – подаруваш. Ако немаш – не осудуваш. Ако ти треба – прашуваш. А ако можеш – помагаш. И потоа, можеби, некаде во Скопје, некој ќе свари кафе во подарено ѓезве. Ќе седне со некого. Ќе направи муабет. Ќе му биде малку полесно.
А тоа, во земја во која премногу често ни е тешко, воопшто не е мала работа.
Нека ни е честит 2 Август 2026 година – Илинден, Денот на Републиката.
