Капиштец. Самото име ми звучи како да е останато од некој постар, потаен град. Не маало, туку слој. Во „Македонска енциклопедија“ стои: „КАПИШТЕЦ (Долно Водно, Скопје) – во претхристијанскиот историски период идолско место за поклонение, христијанско свето место, со култни извори, викани ‘капишти’, со манастир ‘Свети Јован Крстител’“. И тамам си велиш: еве, култно, свето, извори, капишта… а денес? Кафичи. Коцкарници. Коли паркирани до последен атом простор. Млади што се движат низ маалото како да е нивно отсекогаш. И над сето тоа – графити. Нормално. Што друго да никне врз старите свети места, ако не нови знаци на припадност, бес, љубов, територија, досада, его и игра.
Тргнувам со мисија. Да ги документирам графитите на познатите црвени кули во Капиштец. „Мисија“ звучи премногу организирано. Кај мене тоа обично значи: ќе тргнеш по едно, ќе завршиш во пет други приказни, ќе те удрат шест сеќавања, неколку мали трауми, една маалска социологија и на крај ќе ти фалат пари за кафе. Ама добро.
Работнички, Вардар и тие нашите скопски микродржави
Ми текнува на Пеце од Суперхикс. Во едно интервју-прошетка низ Капиштец вели: „Oва е населба на ФК Вардар и на КК Работнички. Тоа се најстарите клубови со најдолга традиција, најградските клубови. Се останато, како тие таму ‘Металски Завод’ (МЗТ) е нешто надвор од тие традиции. Овде има еден графит ‘Анти-аеродром’. Мене ми е тоа малку на шега, ама и малку и сериозно.“
Е, баш тоа. Скопје отсекогаш се делело на свои микродржави. Стари Скопјани, дојденци, центарци, аеродромци, маала што глумат независни републики. И навистина: Аеродром е преполн со МЗТ, а овде, во Капиштец, те пречекуваат Работнички и Вардар. Вардар, нормално, го има и во Аеродром и во Ѓорче и во Драчево. Вардар е скопскиот тим во онаа поширока, полумитска смисла. Работнички е повеќе центарски, градски, стара школа, господски ако сакаш. На ѕидовите – како и во фудбалот – географијата никогаш не е само географија.
И тамам во таа атмосфера ми текнува на еден од графитите што го фотографирав: „Сите сте за Вардар, само не признавате“. Смешно. И точно. Како пола работи кај нас.
Дваестројка, Цветен Пазар и првите траги/тагови
Почнувам од дваестројка. Последна? Прва? Зависи од каде доаѓаш и каде мислиш дека е центарот на светот. За мене, Новолисичанец будало!, дваестројка е нешто помеѓу автобус и цивилизациска врска. Кога ги нема 3, 5, 15 – тука е дваестри, нели.
Кај бараките на Цветен Пазар ме пречекуваат првите добри парчиња. Арис. Mack. Lopov. Вутар. Рубик. ПСЖ. ZEC. Мич. И неколку други. Едни во анти-стил, други со нивните препознатливи парчиња, трети како да се набрзина оттурнати врз градот само да остане знак: бев тука. Градот, дури и кога продава ружи и каранфили, не престанува да се потпишува.
На едно место Арис со „Until the end. There is no end…“ – баш к’о мала филозофија за графити. Нема крај. Само следен слој. Next round. Следно прецртување.
Црвени кули, мурали, маалски устав
Навлегувам меѓу зградите. Ме пречекуваат „Друштвена мрежа, сите нас не спојува“, „Уште по една и одиме“, еден карактер со пиво во боите на Вардар, па „Капиштец фронт“, „(City Park) BOYS“, „Работнички Скопје 1946“, „Loyal fans“…
Сѐ ова по фасади, ѕидови, премини, бетон, тула. Како некаков маалски устав. Без печат. Без општински меморандум. Ама со многу повеќе чувство за припадност од кој било службен документ.
Графити на Кула Народен фронт 5/1-2 (Капиштец)
Подлабоко внатре, на црвените згради, сè почесто налетувам на Крис и Делириум од ЕШТ. Понатаму, покрај уличката што води кон клиника, се појавува и Зорк. Во еден момент си велам: ајде бе, не заборавај по што си дојден. Графити. Кули. Тули. Не сега да се расплинуваш. И нормално – токму тогаш мислите ме носат назад.
Пеце, Кечо, Social Imbecility и една мала пропуштена паралелна иднина
Пеце од Капиштец го запознав во раните деведесетти, кога почна да доаѓа на пробите на мојот бенд Social Imbecility. Кечо на тапани, јас на гитара, Гоце глумеше бас на акустична гитара. Да, такво време беше тоа. Сите изгледавме како да сме излезени од некоја лошо преснимувана касета. Јас металец. Кечо панкер. Уште полошо – хардкорец. Немирно дете, со црни подочници и онаа „гајле-ми-е“ физиономија што кај некои луѓе почнува уште во основно. Ако го погледнеш накриво – пиеш бокс. Секогаш некаков гипс на рака. Од лудорија, тепачка, пад, живот, што и да било.
Кечо живееше кај Средно уметничко, јас во Дебар Маало. Се собиравме во мојата гаража, дневна, каде било. Снимавме хардкор-панк песни. На што личеше тоа? Искрено, појма немам. Се сеќавам на рифови, тупа-тупа тапани, една чинела без сталак закачена на лустер и еден добош. DIY не како естетика, туку како нужда. Немаш опрема? Ќе се снајдеш. Немаш студио? Ќе тропаш во подрум.
Подоцна, кога се преселивме во мојот подрум, почна да доаѓа и Пеце. Тука веќе јас полека излегов од игра. Морав да ја вратам гитарата, а на мое место дојде Боули. И баш пред некој ден, во муабет со Тошо Филиповски, дознавам: на првата свирка на Суперхикс, на 03.03.1994, во ДОРС, свиреле Пеце, Кечо и Боули. Ете ти ја паралелната биографија. Во некое друго Скопје, на местото на Боули можев да бидам јас. Ама судбината, тој стар скопски шанкер што точи различно на сите, сакала поинаку.
„Урбаноста исчезнува“, вели Пеце. Баш тука, црвените кули
Читам и една друга изјава на Пеце: „Суперхикс ми е нели матичен бенд, ние почнавме од 1994 година, е сега, магијата, духот на овој град, урбаните моменти, тоа некако ми е исчезнато во градов од тогаш до сега. Некако ми недостасува целата таа урбаност, како полека да исчезнува.“
Со тоа во глава се враќам на црвените кули. 163 се појавува повеќепати. Арис исто. Од поновите – Busk, Ashe, Chris, Poked, 54, таа голема бројка што ја среќавам на повеќе места во Центар, немам поим што значи, ама очигледно значи нешто важно на некого. Тука се и Ultra Boys, Deli 163, „1946 Кошаркарски клуб Работнички Скопје“, „Kapishtec Front 1997“, „City Park Boys“, „ФК Вардар Loyal Fans“, „Loyal Fans Pride of Skopje“, „Ultras Loyal Fans 1999“, „Сите сме Вардарци“…
Кај овие згради секогаш ме фасцинира истиот судир. Материјалот е тежок, строг, скоро социјалистички строг. Тула, маса, тежина. А врз него тагови, парчиња, мали навивачки декларации, докази дека некој сè уште се бори за видливост. Како некој да му ја враќа душата на ѕидот. Или барем нервот.
Беверли Хилс, Козле и „филмот“ од лето 1992
Продолжувам кон Беверли Хилс и вртам нагоре кон Козле. Тој пат сум го газел безброј пати како дете. Од Дебар Маало, преку Партизанска, Буњаковец, Капиштец, нагоре. Целта тогаш не беше романтична, ни урбано-истражувачка. Целта: Центарот за рехабилитација во Козле.
И сега, иако патот ми е познат, одеднаш не сум сигурен каде точно одам. Сè е исто, ама сменето. Кафичи. Нови згради. Коли. Една нова кремаџиска младина што се движи како да отсекогаш било вакво. А не било. Или барем не во мојата глава.
По пат графити. HA HA. BOYS CITY PARK Страст Верност Сила. JUST BE CAUSE / SKOPJE IS KINDA DEAD. Chris. Delirium. Poked. Ashe. Choser со череп. The Local Blue. Flame. Градот и овде не замолчува.
Стигнувам. Се мислам дали да продолжам внатре. Немам каде да го закачам точакот. Се врткам наоколу како некој ситен крадец на сопствени спомени. Одам зад бараките. Пред мене оџаци. Стара барака. Неколку „Застави“ (или Лади!?). Возила што некогаш превезувале пациенти и вработени, а сега стојат како замрзнати статисти од некој пропуштен филм за социјализмот и транзицијата. Морничаво ми се познати. Можеби затоа што и ние сме такви: паркирани во историја, со вклучено сеќавање и исклучена брзина.
Зад една барака, нафрлани болнички кревети. И тогаш, клик. Во глава ми се премотува лето 1992. Скршена рака. Операција. Пареза на радијалниот нерв. Парализирана шака. Контрактура на лактот. Рехабилитација во Козле. Електростимулации. Вежби. Парафин. Инфрацрвено зрачење. Цело едно лето. Премин од осмо кон прва година. Кога си уште премлад за сериозни работи, а телото веќе ти објаснува дека не е вечно, дека може да ти се исклучи дел по дел, да откаже, да те оттурне во свет на возрасни зборови.
Некои места не ги паметиш по архитектура. Ги паметиш по болка.
„Што сликаш?“ и, се разбира, Усје
Од мислите ме вади некој глас. На слушалките ми трешти „Wasted Goods“ од Aborted Tortoise. Ја гасам музиката.
„Што сликаш!?“
Ете го. Тој тон. Македонскиот тон што обично значи дека или ќе има конфликт, или за пет минути ќе завршите во нормален муабет. „Ништо, сликам стари работи“, велам. Во меѓувреме доаѓа и втор тип. „Како така, без дозвола?“ „Новинар сум“, велам, што ретко помага, ама вреди да се проба. „Сега ќе ти викнам полиција, па со нив расправај се.“ „Ако, викнете.“
Тука почнува класиката:
„Зошто ја сликаше котларата?“
„Затоа што сликам стари објекти и возила. Интересни ми се. Од естетски причини.“
„Не смееш без дозвола.“
„Прв пат слушам.“
„Да, да… После ќе објавиш слики, ќе кажеш: еве од каде ги трујат луѓето со мазут.“
Е, баш тука разговорот се врти кон моја омилена тема. „Слушајте, јас сум од Ново Лисиче, 365 дена годишно дишам отрови од Усје, ова е ништо во споредба со тоа.“ И тука едниот, спремно: „А, бе, чисто е Усје.“
„Чисто?“
„Па да. И ја го гледам секој ден како чади.“
Аха. Соседи по труење, ако не по маало.
„Тоа е загадување, не ова. Ама ок, се согласувам – сите треба да работат по прописи, за доброто на сите.“ И тие кимнуваат. Се поздравуваме. „Ајде, со здравје, ама не ги објавувај фотографиите, да не ни прават проблеми.“
Штета. Баш беа добри фотките. Им се извинувам. Се разбираме. По Македонски. Без голем театар. Такви сме: не сакаме конфликти. Само сакаме прво малку да ги подуеме градите, да се покаже став, за после да се поздравиме к’о пријатели.
Од сè што сликав таму, решавам да споделам само едно возило на „Завод за медицинска рехабилитација – медицински интервенции“. Како што ветив. Другото, останува таму. И во мојата архива.
Зизи, пиратерија, 2001/02 и една судбинска грешка на паркинг
Се упатувам кон ТЦ Капиштец, кон ѕитчето пред Зизи, каде што се запознавме со Би. Зизи веќе го нема. Само хартии залепени врз излозите. Тажно е колку брзо местата од младоста се претвораат во затворени кутии, а ти продолжуваш да одиш покрај нив како да не си оставил половина од себе си таму.
Го заклучувам точакот и влегувам внатре. Кафичи. Биртии. Коцкарници. Ни трага од онаа продавница за цедеа каде што ќе однесеш оригинал, ќе ти го ископираат, а за возврат си бираш едно ЦД за себе. Легална пиратерија. На мојата генерација деведесеттите и почетокот на двеилјадитите ни делуваат како најдобро време, само затоа што тогаш првпат ни се случуваше животот. А всушност? Стечаи. Несигурност. „Технолошки вишок“. Луѓе што летаат од работа како муви низ прозорец.
Ми текнува како во 2001/02 со Вла се тркавме до Зизи. Јас со моето ново Југо 1.1.i, од годината на воениот судир во Македонија, тој со неговото старо Корал 45. Јас стигнав прв, ама го утнав паркингот. Он победи. Не знам дали баш таа вечер или некоја друга, ама средбата со Би се покажа судбинска. Подоцна ми стана жена. Сега, дваесет и пет години подоцна, подолго време сме заедно отколку што не сме. И сè уште сме тука. Во истите домашни, скопски, реални битки. Не толку гламурозни за филм, ама доволно сериозни за живот.
Кафе, струја и, нормално, кеш
Влегувам во кафулето до некогашно Зизи. Нарачувам кафе. Келнерката, жена во години, како да ми ги чита мислите, веднаш ми вели: „Тука имаш приклучок за струја, ако ти треба.“ Благословена жена. Речиси секогаш кога влегувам во ново кафуле морам да прашам за штекер. Некои ме гледаат како да барам флукс-реактор, не струја за лаптоп.
Седнувам. Ги разгледувам фотографиите. Почнувам да ги пишувам овие редици. Со мали прекини – ромски деца што бараат пари, некој до мене што зборува прегласно, луѓе што минуваат, довикуваат – текстот оди глатко. И тамам кога нешто оди премногу глатко, почнувам да не си верувам.
Пред да ми умре батеријата – баш завршувам (не ми не требаше штек, ха!). Станувам да платам. И, се разбира, не може со картичка. Пребарувам по паричникот. Тогаш ми текнува: да не им дадов на децата пари, сега ќе имав токму за кафето. Ми фали кеш. Жената само ми се насмевнува: „Друг пат.“
Само во Македонија.
Карши кафулето: ЕШТ, СРВ, Небојша Пакиќ и морници
Излегувам од кафулето и баш кога мислиш дека е крај, Капиштец ми фрла уште неколку сцени под тркалата. Карши фотографирам уште неколку графити. Арис. ЕШТ. Chris. DRC. Rubik Chris 163. Snake. Плус навивачки мурали: „Скопје за Вардар“, „Македонско наше име не даваме да загине“, „Капиштец Фронт“, „BOYS Kapishtec“. И еден постар мурал на СРВ со навивач со качулка.
Тој мурал отсекогаш ми личел на Е.Т. Во онаа сцена кога детето го вози во предната корпа на велосипедот и летнуваат пред очите на збунетите полицајци. Некои мурали не ги паметиш по пораката. Ги паметиш по тоа каква чудна приватна кинематографија ти отвориле во глава.
Малку подолу, мурал-посвета на Небојша Пакиќ, Небо. „Засекогаш со нас“, CPB’97. Застанувам. Истражувам што му се случило. И налетувам на вест од 2016. Возач од Србија со ауди, пребрзо, претекнување на полна. Судир со струмички автобус. Автобусот преминува на спротивна лента и удира во возилото на семејството Пакиќ, единственото што се движело прописно. Небојша загинал со сопругата. Нивното седумгодишно дете преживеало. И непосредно пред тоа имало тешка операција.
Баш тука, ме лазат морници. Сред маало. Сред графитите и муралите. Сред Вардар, ЕШТ, СРВ и секојдневна сценографија. Мислам на детето. Каде е? Дали е добро? Не успевам да најдам што се случило понатаму.
„Жал ми е за децата“, како што би рекол Пеце од Суперхикс.
Некаде сум запишал: „Суштината на графитот е да биде прецртан.“ Можеби затоа толку болат вакви мурали-посвети. Затоа што знаеш дека ни ѕидот не е траен, ни животот, а сепак некој се обидел на бетон да напише „засекогаш“. Привремено засекогаш.
Напуштената куќа, една Ромка и реалност што не трпи стил
Сето тоа ми се вртка низ глава додека тргнувам кон дома. И тогаш – напуштена зграда во близина. Од оние објекти што те збунуваат со самото постоење. Како не ја паметам од детството? И како сè уште постои вакво нешто среде Центар? Не грижи се. Урбаната мафија сигурно ќе ја „реши“ наскоро.
Фотографирам. Газам по срчи, ѓубре, смрдеа. Се појавува една постара Ромка. Ме гледа сомнително. Ѝ велам: не ве сликам вас, графитите ги сликам. Нејзиното лице се претвора во еден голем прашалник. „Сликите на ѕидот“, дообјаснувам. Таа прави неколку чекори настрана да види што се тие слики. Сè уште не ѝ е јасно.
Мавнувам со рака и си одам. Се вртам – таа уште стои и ме гледа. Од другата страна: деца, расфрлани душеци. Очигледно живеат таму. Во таа куќа без прозорци, со ѕидови дупнати како од гранати, во ѓубре и распад.
Кога сакаш да мислиш само на графити, градот пак ти подметнува нешто потешко. Реалност што не можеш да ја оттурнеш со стил. Ниту да ја среди најдобриот збор.
Одиме на Ултрас универзитет!
Свртувам кон кружниот тек. Таму, уште неколку мурали на Ултрас. Цел триптих. Всушност од четири страни. Што е тоа? Квадриптих? Појма немам. На трафостаница. На едната страна „учен човек“, книги зад него и дрес на Вардар. На друга LF Ultras ’99. На трета сцена со навивачи што зборуваат преку „телефон на жица“ и натпис „Ultras University“. Плус „Ultras ’99“, „99“, Вардар дрес, loyal fans…
Не сум голем љубител на навивачки мурали. Ама тие се дел од сценографијата во која растат нашите деца. Не можеш да ја разбереш урбаната слика на Скопје ако ги игнорираш само затоа што не се по твој вкус. Градот не е курирана галерија. Тој е валкан, гласен, контрадикторен колаж. И Вардар, сакал-нејќел, е суштински дел од тој колаж. Од тој град – каков и да е денес.
За крај? Не баш крај.
Баш кога сакаш да ставиш некаков паметен крај, некоја убава реченица, онака за последниот пасус, ми доаѓа истото:
Жал ми е за децата.
Не заради ефект. Не заради патетика. Туку затоа што по сите овие тагови, мурали, маалски устави, клубови, навивачи, спомени, бендови, црвени кули, стари Застави, затворени локали и распаднати куќи, на крај секогаш останува тоа. Некое дете. Некој што расте во сценографија што не ја бирал. И некој ѕид што упорно се обидува да каже нешто пред да биде префарбан.