Првиот број на „Вечер“ од 1963 година и раѓањето на новото Скопје

Првиот број на „Вечер“, објавен на 11 ноември 1963, излегува во миг кога Скопје сè уште не е обновен град, туку град во вонредна состојба што се обидува повторно да добие форма. „Вечер“ започнува како орган на Социјалистичкиот сојуз на Скопје во рамки на НИП „Нова Македонија“, што значи дека уште од самиот почеток не се претставува како приватен или чисто комерцијален весник, туку како јавен, институционален и општествен проект.

Тоа е пресудно за разбирање на бројот. Овој весник не се појавува во нормално време. Излегува само 108 дена по земјотресот од 26 јули 1963, кој однесе повеќе од 1.070 животи, повреди илјадници луѓе и остави над 200.000 луѓе без дом, при што беа разрушени околу 80 проценти од градот. Затоа првиот број на „Вечер“ не треба да се чита само како старт на нов дневен лист, туку и како обид Скопје повторно да се замисли себеси како град, а не само како место на урнатини.

Она што веднаш паѓа в очи е дека весникот одбива да биде сведен само на катастрофата. Да, земјотресот е насекаде: во урбанизмот, во шаторските населби, во санитарните извештаи, во училиштата, во поправките, во монтажните населби, во состојбата на верските објекти, во привремените адреси на институциите. Но, истовремено, весникот инсистира да биде и весник на културата, спортот, домашниот живот, програмата на радио и телевизија, крстословката, рецептот, романот во продолженија и светските вести. Токму тука се гледа неговата најсилна интуиција: по катастрофа, на градот не му треба само информација за рушевините, туку и целата рамка на нормалноста.

Ова е можеби и некој вид продолжение на магазинскиот карактер кој го имал претходниот истоименик на „Вечер“, своевиден пилот-проект на Бранко Заревски, кој е избришан од историјата, но – како и многу често – ние сме тука да ја зачуваме колективната меморија!

Затоа првиот број на „Вечер“ е можеби најдобро да се опише како весник на животот по земјотресот, а не како весник на земјотресот. Во него не се обновува само градот, туку и неговиот ритам.

Град на привременост

Низ речиси сите страници провејува една иста слика: Скопје е град во кој сè е привремено, но мора да функционира како да е трајно. Тоа е една од најмоќните архивски линии на бројот.

Општини се сместени во Учителска школа, во Студентскиот дом „Стиф Наумов“, во барака кај Околискиот суд, во паркчето кај киното „Балкан“, Градското собрание е во Градскиот парк, „Водовод“ е во нови бараки кај Дизел-централата, католичките миси се служат во барака на улица „Борис Кидрич“, а училиштата работат како преселени, натрупани, привремени организми. Ова е суштинска слика на постземјотресното Скопје: градот е дислоциран. Неговите институции сè уште постојат, но веќе не живеат во своите „природни“ архитектонски тела.

Оваа привременост е важна не само како последица на катастрофата, туку и како клуч за читање на подоцнежната историја на градот. Денес Скопје 1963 често се памети преку модернистичките планови, преку Кензо Танге и преку големиот меѓународен наратив на обнова. Но првиот број на „Вечер“ покажува нешто поинакво и приземно: пред визијата, постоел привремен град. Град од бараки, кампови, шаторски населби, монтажни куќи, преместени општини и санитарни импровизации.

Урбанизмот како борба против хаосот

Во овој број се гледа и многу важна урбанистичка свест. Во интервјуто со Кемал Сејфула, обновата не се претставува само како масовна градба, туку и како потреба да се спречи хаосот. Особено е силна формулацијата дека треба да се запре градбата на монтажни згради во потесниот дел на градот и да не се дозволат импровизации додека не се оформи поширокиот урбанистички план. Тоа е суштинска реченица, затоа што покажува дека центарот на Скопје уште во ноември 1963 се мисли како простор што мора да се заштити од стихијно закрпување.

Подоцнежната обнова навистина ќе оди во таа насока. Меѓународниот процес на реконструкција, поддржан од Обединетите нации и врзан со нов урбан и архитектонски план, ќе го отвори патот за поширока модернистичка реорганизација на градот. Истовремено, до крајот на 1964 во Скопје ќе бидат изградени повеќе од 14.000 станбени единици во нови монтажни населби, а истражувачките и музејските прегледи зборуваат за 18 нови населби изградени во првиот обновителен бран.

Така се создава една важна двојност: центарот се чува, периферијата расте.

Периферијата како иднина

Една од највредните работи во првиот број на „Вечер“ е начинот на кој тој ја црта новата географија на градот. Најчесто кога денес мислиме на постземјотресното Скопје, мислиме на новиот центар, големите објекти, модернистичките визии. Но во весникот се гледа нешто друго: новото Скопје прво никнува во Ѓорче Петров, Влае, Драчево, Козле, Маџари, Железара, Бутел, Лисиче, Тафталиџе, Сингелиќ.

Овие населби во бројот не се маргини. Тие се главна вест. Токму таму се бројат темели, монтажи, водоводни цевки, километри патишта, канализација, електрична мрежа. Токму таму се префрлаат оперативите, се чека валовит лим, се доцни поради цемент или салонит, и токму таму се најавуваат првите готови станови.

Особено важен е Ѓорче Петров I, кој подоцнежните прегледи го бележат како првата нова монтажна населба по земјотресот, со градба започната на 5 август 1963. Тоа е исклучително важна архивска трага: првото ново Скопје не никнува во центарот, туку на неговиот западен раб.

Обнова на рутината

Можеби најсилната тема на целиот број не е архитектурата, туку рутината. Весникот постојано покажува дека градот не може да се врати само со бетон. Треба повторно да има:
возен ред, адреса на брзата помош, телефон на општината, училишен распоред, радиопрограма, миси, санитарни јазли, струја, поправка на фрижидери, шанса да се оди на натпревар, да се гледа филм, да се прочита стрип, да се следи роман во продолженија.

Затоа „Градски компас“ на стр. 10 е една од клучните страници. Таму Скопје е прикажано како оперативен град што сè уште живее преку: возови, автобуси, авиони, ГАСП-приградски линии, пошти, општини, болници, сообраќајна милиција, тарифници за телефон и телеграми. Телевизијата тогаш сè уште не е локално скопска – ТВ Скопје почнува во 1964, додека Радио Скопје како македонски радио-сервис постои уште од 1944. Затоа ТВ-програмата на страницата е федерална, доаѓа од Загреб, Љубљана и Белград, додека радиото е вистинскиот локален нерв: повеќејазично, образовно, културно, медицинско, музичко.

Токму тука се гледа една длабока вистина: градот повторно станува град кога добива распоред.

Домот, жената, телото

Посебно важен слој во бројот е односот кон домот и кон жената. Стр. 4 и стр. 11 се клучни за тоа. На една страна весникот ја опишува жената како структурно потценета: многу неписмени, малку висококвалификувани, преоптоварена со семејни обврски, но сепак присутна во трудот. На друга страна, истиот весник на страницата за домот и семејството ѝ нуди совети за зимско палто, рецепти, родителско однесување, „борба за линија“ и утринска тоалета.

Тука не треба да се гледа противречност, туку матрица на социјалистичкото секојдневие. Жената треба да биде истовремено: работничка, мајка, домаќинка, рационален потрошувач, негувано тело и дисциплиниран субјект. Најсилна реченица е онаа дека скопјанките таа зима ќе живеат во шатори, импровизирани бараки и недоволно затоплени простории. Тоа од модниот текст прави нешто многу повеќе од совет за елеганција: тој станува совет за преживување со достоинство.

Слично е и со текстот за дебелината. Иако насловот „Борба за линија“ звучи лесно, текстот всушност сведочи за рана медицинализација на телото: режим, психотерапија, самоконтрола, доверба во лекар. Телото станува предмет на јавна дисциплина, исто како и домот.

Културата и младите како мерка на нормалноста

Овој број многу упорно покажува дека културата и образованието не смеат да исчезнат. Републичките „11 Октомври“ и скопските Ноемвриски награди се одложени, но не укинати. Училиштата се пренатрупани, но наставата се обидува да продолжи. Учениците се сместени во туѓи згради, настава се изведува секој втор ден, а слободните денови се полнат со работни акции. Студентите заминуваат во Велика Британија, ДР Германија, Чехословачка и Западен Берлин, што покажува дека ниту универзитетскиот хоризонт не е затворен. Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“, основан во 1949, по земјотресот продолжува да се развива со силна југословенска и меѓународна поддршка.

Особено е важно и што културата во бројот не е „декоративен“ додаток. Театарската критика, наградите, афоризмот, стрипот, романот, фељтонот и крстословката сите заедно покажуваат дека весникот сака да биде целосен вечерен лист, не само инструмент на кризната администрација.

Спортот како враќање на колективниот ритам

Спортските страници, особено 14 и 15, се многу важни за да се разбере времето. Тие покажуваат дека фудбалот не е спореден. Напротив, тој е едно од местата каде општеството повторно се собира. Бројките на публиката – околу 2.500 во Кавадарци, 2.500 во Охрид, 3.000 во Битола, 2.500 во Струмица, осумилјадна публика во Прилеп – се многу значајни. Тие кажуваат дека и во 1963, во време на обнова и вонредни услови, стадионот останува место на масовна јавна енергија.

Уште поинтересен е јазикот на спортското новинарство. Тој е драматичен, морален, понекогаш речиси литературен: судијата е „најслаб на теренот“, екипата доживува „метаморфоза“, победата е „плод на колективна игра“, а еден гол „вреди два бода“. Тој стил е важен архивски документ сам по себе. Не ни кажува само што се случило, туку и како се чувствувал фудбалот.

Скопје во Југославија, Скопје во светот

Првиот број на „Вечер“ никако не е затворен во локалното. Поздрави стигнуваат од „Вечерње новости“ и „Политика експрес“, телевизиската програма доаѓа од федералните центри, младинските работни акции се сојузни, а студентите патуваат во повеќе земји. Во таа смисла, Скопје се појавува како град длабоко вграден во југословенски комуникациски, институционален и културен систем.

Но, покрај Југославија, има и свет. Јапонија, Латинска Америка, Британија, Франција, Западна Германија, Бурма, Мали, Њујорк, Рим. Последната страница особено добро го потврдува тоа: Јапонија се појавува како место на технолошка катастрофа, Њујорк како простор на гангстерски спектакл, Италија како театар на политички комбинации. Така весникот ја затвора својата прва бројка со јасна порака: Скопје сака да гледа подалеку од себе.

Што е првиот број на „Вечер“ во архивска смисла

Архивски гледано, овој број е исклучително вреден токму затоа што го фаќа Скопје помеѓу. Не е ни старото предземјотресно Скопје, ни веќе стабилизираното ново Скопје. Тоа е град на премин:
меѓу урнатина и план, меѓу центар и периферија, меѓу шатор и стан, меѓу радио и телевизија, меѓу катастрофа и рутина.

Затоа овој број не е важен само како „прв број“. Тој е важен како момент на самореконструкција. Весникот го собира градот не само во вест, туку во форма: му дава страници, рубрики, распоред, редослед, ритам. Во една реченица: „Вечер“ не само што известува за обновата на Скопје, туку и самиот учествува во таа обнова, така што повторно го учи градот да се чита како целина.

---

II. АРХИВИСТИЧКО ДОСИЕ ЗА БР. 1 НА „ВЕЧЕР“

Тематска карта на бројот

Тематско јадро	Страници
Самопретставување на весникот, катастрофата како контекст, урбанистички планови	1–3
Род, статистика, секојдневие, граѓански неред, шаторски живот	4
Индустрија, извоз, слаба струја, правни и стопански куриозитети	5
Медиумска солидарност, први претплатници, верски објекти, сеизмологија	6
Култура, школство, млади, награди, студентски заминувања	7
Масовна обнова, монтажни населби, санација	8–9
Градски сервис, програми, транспорт, општини, ПТТ	10
Дом, семејство, мода, рецепти, здравје	11
Забава, роман, стрип	12
Историски фељтон, криминалистички роман, крстословка, карикатура	13
Македонска лига	14
Прва и Втора сојузна лига	15
Светски вести, импресум	16

Архивски значајни траги што вреди да се издвојат

Една од најсилните архивски траги е старото административно Скопје. Според Државниот завод за статистика, во пописот од 1961 Скопје било поделено на четири општини: Идадија, Кисела Вода, Саат Кула и Кале. Во текстот тие не се само топоними, туку административни единици преку кои се мисли образованието, снабдувањето, санитарната состојба и општествената организација. Токму затоа се важни: тие ја чуваат картата на едно Скопје што денес повеќе не постои на ист начин.

Општина Саат Кула: Го опфаќала просторот на левата страна на Вардар, почнувајќи од границата со општина Кале, па сè до излезот на градот кон Кумановскиот пат. Ова ги вклучувало денешните населби Гази Баба, Автокоманда, Маџари, Ченто, како и селата Арачиново и Инџиково.

Општина Кале: Била срцето на стариот дел на градот. Се протегала околу тврдината Кале и чаршијата, па сè до северните делови. Во различни периоди од своето постоење, опфаќала широк дијапазон на населени места. На пример, во еден период дури и селото Нерези било заведено во рамките на Општина Кале, а нејзиното собрание носело одлуки и за училиштата во подалечните скопски села како Љуботен.

Втора многу важна трага е разликата меѓу центарот и новите монтажни населби. Весникот покажува дека во ноември 1963 веќе постои свест центарот да се штити од импровизирани монтажни објекти, додека новото домување се насочува кон периферијата. Подоцнежните извори потврдуваат дека токму преку тие монтажни населби се создава нов урбан појас на Скопје.

Трета важна трага е материјалноста на привремениот град: бараки, полски капатила, тушеви, санитарни јазли, валовит лим, салонит, водоводни и канализациони цевки, технички елаборати. Ова е злато за архивистичко читање, бидејќи покажува дека обнова не значи само „план“, туку и конкретна логистика на материјал, доцнење, недостиг и импровизација.

Четврта важна трага е Скупи како длабока археолошка и урбана позадина.

Во сеизмолошкиот текст на стр. 6 многу важно е сведоштвото дека од античкиот град се носел материјал за градење во Скопје. Денешните археолошки извори потврдуваат дека по земјотресот од 518 голем дел од каменот од Скупи бил пренесен кон новата населба на Калето.

Тоа е еден од најубавите мостови што бројот несвесно ги отвора: една катастрофа создава каменолом за следниот град; друга катастрофа, во 1963, создава свест дека центарот мора да се чува од стихија.

Петта важна трага е медиумскиот момент. Бројот сведочи за Скопје во време кога радиото е локален носител на јавниот живот, а телевизијата уште не е скопска. Тоа е важно за историјата на медиумите: во 1963 градот живее во премин меѓу радио-епохата и телевизиското локално производство.

Шеста значајна трага е мултиконфесионалната карта на штетата. Стр. 6 покажува не само статистика на урнати џамии и оштетени цркви, туку и фактот дека земјотресот ја погодува целиот сакрален мозаик на градот. Официјални институционални осврти денес потврдуваат дека повеќе верски и културноисториски објекти биле сериозно оштетени во 1963.

Бизарен микро-архив (Првиот спор за права на лик?)

Ова е можеби најинтересната приказна на страницата 5 – правна битка за авторски права и користење на туѓ лик за комерцијални цели, концепт кој за тоа време на Балканот е прилично авангарден.

• Актери: * Трајче Ивановски (поранешен член на ансамблот „Танец“, тогаш учител во с. Пешталево, Долненско).
  • Мило Милошевиќ (од Титоград/Подгорица, го удирал тапанот).
  • Цикота Марковиќ (фотографот кој ја направил снимката во 1954 г. под планината Ловќен).
  • Боривоје Младеновиќ (адвокат од Белград, ангажиран од Трајче).
• Спор: Издавачкото претпријатие „Спортска книга“ од Белград испечатило музичка разгледница „Македонско оро – Тешкото“ користејќи ја нивната фотографија без дозвола.
• Оштета: Трајче Ивановски не прифатил вонсудска спогодба и барал астрономски 10 милиони динари (5 за него, 5 за тапанџијата).

Податоци што вредат да се проверат дополнително

Во самиот број има неколку места што се особено плодни за понатамошно истражување. Едното е донаторската карта на монтажните населби, бидејќи таму се мешаат држави, фирми и типови системи – „Криваја“, „Дексион“, Шведска, Западна Германија, Чехословачка, Полска, Швајцарска, Норвешка, Британија, Данска. Второто е прецизната хронологија на поединечните населби, бидејќи од комбинација на весникот, архивските фотографии и поновите прегледи веќе се гледа дека до крајот на 1963 некои населби се веќе предавани во употреба, а други сè уште се на ниво на темели.

Третото е топонимската историја. Старите општински називи, адреси на привремените институции, па дури и улици означени со број, се одличен материјал за подоцнежен мапирачки прилог.

Институции, претпријатија и организации

Оваа табела го мапира институционалниот и економскиот крвоток на државата и градот во ноември 1963 година.

Сектор	Име на ентитет	Архиварска белешка
Градежништво и обнова	„Јеловица“ (Словенија), „Криваја“ (БиХ), „Маврово“, „Дримкол“	Градежни претпријатија задолжени за монтажните населби и санација на објекти (хотелот „Скопје“).
Инфраструктура и сервис	ГАСП (Градско сообраќајно претпријатие), ЈАТ, „Путник — Македонија“, „Водовод“, ПТТ	Институции кои го одржуваат јавниот транспорт, авиосообраќајот и поштенските врски од импровизирани објекти.
Македонски спортски клубови	Вардар, Работнички, Брегалница, Металец, Тиквеш, Пелагонија, Охрид, Беласица, Караорман, КСК, Кожуф, Напредок, Југохром, Тетекс, Победа	Екипи кои се натпреваруваат во Македонската лига и Првата/Втората сојузна лига.
Здравство, наука и помош	Црвен крст, ОУ „Иво Рибар – Лола“, Радиолошки институт, УНЕСКО	Хуманитарни и образовни институции споменати во контекст на санација на штети или научни симпозиуми.
Издаваштво и медиуми	НИП „Нова Македонија“, Радиотелевизија Скопје, Студија Белград, Загреб и Љубљана	Носители на информативниот простор; Скопје ја презема ТВ програмата од другите републики.

Четвртото е јазикот. Не само спортскиот, туку и целиот регистар на бројот: мобилизацискиот јазик на уводникот, инженерскиот јазик на страниците за населбите, дисциплинскиот јазик на домашната страница, серијализираниот јазик на романите и стриповите. Тоа е веќе тема сама по себе: какo звучело Скопје кога се обидувало повторно да стане град.

Завршна архивистичка белешка

Највредното во првиот број на „Вечер“ е што не е ретроспективен. Тој не знае како ќе изгледа новото Скопје, не го знае исходот на сите градилишта, не знае кој ќе победи во политичките и урбанистичките дебати, не ги знае ни сите конечни бројки во светските катастрофи што ги објавува. Токму затоа е толку богат. Тој е документ на неизвесноста.

И можеби баш тука лежи неговата најголема вредност: не во тоа што ни го покажува Скопје какво што стана, туку Скопје какво што сè уште не знаеше што ќе стане.