Почетоците на ТВ Скопје најчесто се раскажуваат низ неколку јасни датуми и технички успеси: Црн Врв, првиот телевизиски сигнал, 14 декември 1964 како роденден на студиото. Но меѓу институционалната историја и реалната програмска слика постои важна разлика. Овој текст не се обидува само да го повтори јубилејниот наратив, туку да го провери. Наместо да праша единствено кога формално почнала Телевизија Скопје, тој прашува како таа навистина изгледала во своите први месеци и години: колку често се појавувала во програмата, какви содржини имала и колку била самостојна во однос на федералната шема на ЈРТ.
Врз основа на исечоци од весници и споредба со достапни секундарни извори, се добива посложена, но и многу поинтересна слика:
ТВ Скопје не се раѓа одеднаш како оформена телевизија, туку постепено, преку мали, јасно препознатливи локални блокови што полека го освојуваат вечерниот простор.
Исечоците од весниците врз основа на кои е подготвена оваа анализа се преземени од нашите групи Временска капсула и Вчерашни вести, каде Горан Ацески, Златко Ангелески и Бранко Прља споделуваат исечоци од стари весници.
Радиото како центар на денот
Во примероците од раните шеесетти, радиото е неспорниот центар на јавната комуникација. Тоа почнува пред зори и нуди ритам на денот што денес звучи речиси незамисливо: утринска музичка програма, вести, земјоделски совети, астрономски календар, школски емисии, детски рубрики, пладневен и вечерен радио-весник, музички блокови, културни прилози и емисии за иселениците. Радиото во тоа време не е само канал. Тоа е ритам на денот, образовен инструмент, културна установа и јавен сервис во полна смисла на зборот.
Телевизијата како скромен, но важен почеток
Телевизијата во истиот период, барем според примероците што ги имаме, е многу поскромна. Програмата е кратка, претежно вечерна, и во голема мера составена од содржини што доаѓаат од Белград, Загреб и Љубљана. Тоа значи дека Скопје во почетокот не функционира како силно автономен продукциски центар, туку како дел од поширока југословенска телевизиска мрежа. Сепак, дури и тогаш се насетува идната моќ на телевизијата. Дневникот, детската емисија, драмата, куклената претстава или спортскиот преглед не се само содржини. Тие се првите елементи на медиум што постепено ќе ја освои вечерта.
Кога телевизијата почнува да расте
Во 1963 и 1964 контурите на таа промена стануваат појасни. Радиото останува стабилно и доминантно, но телевизијата веќе почнува да се шири тогаш кога има голем повод. Тука се појавува една од најважните константи во понатамошниот развој: спортот. Олимписките преноси од Инсбрук, фудбалските натпревари, хокејот, подоцна европските клубски натпревари и тенисот не се само уште една рубрика во распоредот.
Тие се еден од најважните двигатели на телевизиското ширење. Кога има спорт во живо, телевизијата се продолжува, станува подинамична и повидлива. Тогаш се гледа и првата суштинска разлика меѓу радиото и телевизијата: радиото го следи денот, а телевизијата почнува да создава настан.
Раѓањето на ТВ Скопје
Во историјатите за Македонската радио-телевизија најчесто се повторуваат два датуми: 5 јуни 1964, кога по пуштањето во работа на предавателот на Црн Врв е реализиран првиот телевизиски пренос во живо во Социјалистичка Република Македонија, и 14 декември 1964, кој се смета за роденден на скопското телевизиско студио и почеток на редовната сопствена програма. Според секундарните податоци што кружат и во Википедија, оваа втора фаза се опишува како старт на програма од импровизирано студио, во 18:15 часот, со ТВ весник, детски, образовни, културни и ЕПП-содржини, пет дена во неделата, до 20 часот, по што следувало вклучување во заедничката програма на ЈРТ.
Но таа рамка е важна, а не и доволна. Една студија од UKIM додава неколку бројки што ја приземјуваат приказната: клучен датум за телевизискиот развој е и 8 септември 1962, кога Радио Скопје го менува името во Радио-Телевизија Скопје; ТВ Скопје почнува да емитува своја програма од 14 декември 1964 со кратки вести; а во првите години имала околу 120 вработени, 13.000 претплатници и 2.650 минути произведена програма, од кои само 330 минути биле сопствена продукција. Тоа е многу важен показател: телевизијата формално почнува, но со мал реален обем.
Токму тука почнува разликата меѓу јубилејниот тон и архивската анализа. Ако се задржиме само на датумите, лесно ќе кажеме дека ТВ Скопје „почнала“ во 1964. Но ако ги гледаме програмските шеми од јануари и февруари 1965, сликата станува многу поконкретна и повоздржана. Од тие програми се гледа дека ТВ Скопје навистина е веќе присутна како редовен локален блок, но не и како целосно автономна вечерна телевизија. Најважниот факт е дека централниот ТВ дневник во 20.00 часот и понатаму е од Белград. Тоа значи дека главната информативна оска на вечерта уште не е скопска.
Што навистина покажува програмата на ТВ Скопје од 1965 година?
На 1 јануари 1965 не гледаме локални содржини од ТВ Скопје, но гледаме два мотиви што ќе ја следат домашната телевизија со децении: Новогодишниот концерт од Виена и скијачките натпревари. И тоа не е без значење. На почетокот на телевизиската ера, токму спектаклот, директниот пренос и ритуалот на заедничко гледање ја туркаат телевизијата напред.
Јануари 1965 година
Сабота, 2 јануари 1965
17.40 - „Филмови за деца“ - студио Скопје / студио Загреб
Траење: 25 минути (потврдено од шемата, до 18.05)
Опис: детски филмски блок; најверојатно локално вклучување на ТВ Скопје во соработка или мрежна дистрибуција преку Загреб.
Среда, 6 јануари 1965
20.30 - „Лирика“ - студио Скопје / студио Љубљана
Траење: 10 минути (потврдено, до 20.40)
Опис: кратка културна/поетска емисија; според насловот, најверојатно книжевно-уметнички блок.
Петок, 8 јануари 1965
19.15 - „Народни песни и игри од студио Скопје“ - студио Скопје / студио Загреб
Траење: 30 минути (потврдено, до 19.45)
Опис: музичко-фолклорна емисија со народни песни и игри; важен доказ дека ТВ Скопје уште на почетокот на 1965 има и идентитетска/фолклорна функција.
Во првите денови на јануари ТВ Скопје се појавува скромно, но доволно јасно за да се види дека не е само формално име. Во неделните шеми се појавуваат емисии како „Филмови за деца“, „Лирика“ и „Народни песни и игри од студио Скопје“. Но тука веќе треба да се биде претпазлив: содржините означени двојно, од типот „студио Скопје – студио Загреб“ или „студио Скопје – студио Љубљана“, не треба автоматски да се сметаат за чиста самостојна продукција на ТВ Скопје. Поверојатно е дека станува збор за мрежно посредувани, технички комбинирани, адаптирани или само локално вклучени содржини.
Февруари 1965 година
Многу појасна е сликата во февруари 1965. Тука веќе се гледа стабилно јадро: „Објавување на програмата / ТВ весник“ се јавува во 18.25, а веднаш потоа следуваат други локални содржини. Тој термин е најстабилниот знак дека ТВ Скопје веќе има свој редовен ритам. До него стои и „Спортски преглед“, што значи дека информативниот блок не се сведува само на вести, туку добива и тематски продолженија.
Во програмата веќе се јавуваат и поинакви содржини што можат да се групираат како: информативни („Спортски преглед“), детски и наративни („Петре Клукајдрвче“, „Приказни од лулето“, „Филмови за деца“), образовни („Транзистор“, „Пела“), репортажни („Молзење на пастрмката“, „Еден пазарен ден во Куманово“), музички („Музичка емисија“), како и публицистички и културни формати („Средби во среда“, „Општествена трибина“, „Портрет: Мите Богоевски“).
Тоа значи дека во февруари 1965 ТВ Скопје веќе има мал, но јасно структуриран локален блок со вести, детска програма, образование, репортажа и културно-општествени содржини, иако централниот ТВ дневник во 20 часот и понатаму останува белградски.
Мала телевизија со јасни амбиции
Ако ги групираме тие содржини, се гледа неколкуслојна структура. Прво е информативното јадро: најава на програмата, ТВ весник, спорт. Второ, тука е детскиот сегмент, со „Петре Клукајдрвче“ и „Приказни од лулето“, што наликува на телевизиски еквивалент на радиофонските детски раскажувања, но веќе приспособен на новиот медиум. Трето, постојат образовни и научно-популарни емисии, како „Транзистор“ и „Пела“, што покажува дека телевизијата рано ја презема и просветителската функција. Четврто, тука се репортажите и документарните прилози, како „Еден пазарен ден во Куманово“, што сведочи за излегување на терен и за интерес кон локалната стварност. Петто, ТВ Скопје веќе пробува и културно-публицистички формати, од „Средби во среда“ до „Општествена трибина“ и „Портрет“.
Тоа значи дека уште во 1965 телевизијата во Скопје не е само технички приклучок на југословенската мрежа. Таа има амбиција да стане медиум со сопствен глас. Но тој глас сè уште е сместен во ограничени термини, најчесто пред 20 часот, и не го заменува централниот федерален вечерен столб. Токму тука најмногу помага бројката од студијата: ако од 2.650 минути произведена програма само 330 биле сопствени, тогаш програмските шеми што ги гледаме всушност ја потврдуваат таа нерамнотежа. ТВ Скопје е веќе реална телевизиска појава, но сè уште со скромна тежина во однос на мрежата.
Значаен, но засега непроверен архивски детаљ е и фотографијата со името Душанка Стојановиќ. За разлика од добро документираните Бранка Станковска и Александар Ацев, за ова име засега нема доволно јавно достапни потврди, па најкоректно е да се третира како неверификуван податок што бара дополнителна архивска проверка, а не како цврст биографски факт.
Есента 1965: телевизија што се шири и технички и програмски
Ако првите месеци на 1965 ја покажуваат ТВ Скопје како мала, но јасно видлива локална програма, есента на истата година открива дека процесот не застанува. Според секундарните податоци што ги имаме од Википедија, на 16 октомври 1965 е реализиран првиот директен телевизиски пренос од еден фудбалски натпревар: на Градскиот стадион во Скопје „Вардар“ ја победува „Црвена Звезда“ со 2:0, преносот го коментира Атанас Костовски, а режијата е на Вељо Личеновски. Ако овој податок се потврди и со други извори, тој не е само спортска белешка, туку важен знак дека телевизијата во Скопје почнува да излегува од рамката на студискиот и предвечерниот блок и да влегува во посложени форми на живо телевизиско производство.
Истовремено, истите секундарни белешки укажуваат и на друга важна димензија: ширењето на предавателската и репетиторската мрежа. Во 1965 во редовна работа влегуваат дополнителни предаватели и репетитори – Туртел, Пелистер, Мали Влај, Кичево, Куманово, како и уред на Попова Шапка – а до крајот на годината телевизиската мрежа, според тие податоци, покривала 76% од територијата и 83% од населението на Македонија. Иако овие бројки треба дополнително да се вкрстат, тие се важни затоа што покажуваат дека историјата на ТВ Скопје не е само историја на емисии, туку и на инфраструктура: без ширење на сигналот, нема ни вистинска публика, а без публика нема ни реална телевизија.
Што може, а што не може да се тврди за почетоците на ТВ Скопје од 1964–1965 година
Од сето ова произлегува поважен, методолошки заклучок. За 1964 не треба да се спори дека е година на технички и институционален пробив: предавателот на Црн Врв, првиот пренос во живо, почетокот на редовната програма од декември.
Ако 1964 е година на технички и институционален пробив, тогаш 1965 е година во која ТВ Скопје првпат станува јасно видлива како реална програмска појава. Но архивските шеми покажуваат дека тоа не е уште зрела и автономна телевизија. Нејзиното присуство е најчесто сместено во раните вечерни часови, преку ТВ весник, спортски, детски, образовни, музички и репортажни содржини, додека централниот вечерен дневник и понатаму останува федерален, најчесто белградски. Токму затоа почетоците на ТВ Скопје треба да се разберат не како готова институција што одеднаш се појавува на екранот, туку како постепено создавање на локален телевизиски центар во рамки на југословенската мрежа.
Во таа постепеност лежи и вистинската историска важност на ТВ Скопје. Не во митот за веднаш оформена телевизија, туку во процесот: од технички сигнал на Црн Врв, преку импровизирано студио и краток ТВ весник, до првите редовни локални блокови, првите репортажи, првите студиски обиди и првите спортски преноси во живо. Токму така се гради телевизија – не со еден датум, туку со низа мали, проверливи и значајни чекори.