По реакцијата на Тошо Филиповски за изоставувањето на музичкото издаваштво од државната поддршка, прашањето е што конкретно треба да се направи. Германија, Франција и Норвешка веќе применуваат решенија што можеме да ги приспособиме: фондови за издавање, помош за промоција, зачувување на снимките и даночни олеснувања.
Музичкиот новинар и хроничар Тошо Филиповски предупредува дека, според неговата објава, трета година по ред музичкото издаваштво е изоставено од конкурсите на Министерството за култура и туризам. Малкуте домашни издавачи сè потешко објавуваат нови албуми, реиздаваат стари снимки и спасуваат архивски материјали.
„Не затоа што немаме музика. Туку затоа што нејзиното издавање станува економски неодржливо“, пишува Филиповски.
Последиците се пошироки од судбината на еден албум. Со згаснувањето на независните издавачи исчезнуваат знаење, контакти и континуитет. Необработените ленти пропаѓаат, а дел од денешното творештво останува без соодветна документација.
За последиците од институционалната негрижа во минатото веќе пишувавме во „Системот ‘пиши-бриши’: како сопствената историја ја претворивме во потрошен материјал“, преку примерите со избришаните телевизиски и музички снимки. Недостигот од поддршка за издаваштвото носи сроден ризик: дел од музиката што ја создаваме денес да остане недокументирана за утрешните генерации.
Но, да преминеме од „шчо (не) направивме“ кон „шчо треба да праиме“. Одговорот треба да биде програма со буџет, рокови и проверливи резултати. Убавата вест е: не треба да измислуваме топла вода – моделите веќе постојат, треба да ги приспособиме и примениме.
Што можеме да научиме од другите држави?
Во Германија, Initiative Musik поддржува снимање, производство на носачи на звук, промоција, маркетинг и турнеи. Според извештајот за 2024 година, преку програмата биле поддржани 533 музички проекти со 4,9 милиони евра. Бројката опфаќа различни активности, а не само физички изданија.
Во Франција, Националниот центар за музика, CNM, има посебна помош за продукција на музички снимки. Целите вклучуваат развој на нови таленти и намалување на финансискиот ризик на продуцентите. Се оценуваат финансискиот план, стратегијата и професионалната подготвеност на проектот.
Во Норвешка, „Musikk – publisering“ поддржува нови изданија од сите жанрови, достапни дигитално и/или физички. Се аплицира по објавувањето, во рок од шест месеци. Друга програма за посебни снимателски проекти поддржува определени категории музика со специфична потреба од помош или музичкоисториска вредност.
Ова се применети механизми од кои можеме да учиме. Етапите, износите и процентите подолу се наш предлог за Македонија, а не пресликани странски правила.
1. Првите 30 дена: утврдете ја состојбата
Министерството треба да објави каде и под кои услови издавачите можат да добијат поддршка. Ако таа недостига, потребен е план за посебна буџетска линија.
- Преглед на последните три конкурсни циклуси: средства за снимање, физички изданија, реизданија и архивска обработка, одделно од концертите и фестивалите.
- Кратка јавна консултација: со независни издавачи, музичари, студија, хроничари и установи што чуваат звучна граѓа.
- Календар: датуми за објавување на правилата, отворање на повикот, одлучување и исплата.
Резултатот од консултацијата треба да биде јавно достапен предлог со образложение на прифатените и одбиените забелешки.
2. Во рок од 90 дена: подгответе три линии за поддршка
А. Нови музички изданија
Прифатливи трошоци да бидат снимањето, хонорарите, миксот и мастерингот, дизајнот, производството на носачи на звук и дигиталната дистрибуција.
Да можат да конкурираат и музичари што самостојно ја издаваат својата музика, преку соодветната дозволена форма. За дебитантите да постои пристап без услов за претходен издавачки каталог.
Форматот и тиражот треба да се образложат според проектот. Винил, ЦД или касета да се поддржуваат кога имаат публика и издавачка смисла, со реален план за дистрибуција.
Б. Архиви, реизданија и необјавени снимки
Оваа линија да ги покрива дигитализацијата, реставрацијата, истражувањето на авторството, расчистувањето на правата и подготовката на придружна документација.
Од норвешкиот пример може да се преземе принципот на посебна грижа за музичкоисториското документирање. Македонската програма треба изречно да ги опфати и домашните рок, панк, џез, електронски и други сцени.
Предност да имаат единствените зачувани примероци, снимките изложени на пропаѓање и материјалите со образложена историска вредност. Продажниот потенцијал тука треба да има помала тежина.
В. Промоција и дистрибуција
Да се поддржат испорака до продавници и дистрибутери, промотивни материјали, односи со медиумите и претставување пред странски издавачи.
За неодамна објавени изданија може да се воведе посебен рок за пријавување, по примерот на норвешката поддршка по објавувањето. Услов да бидат проверливи трошоци и забрана за двојно финансирање на иста фактура.
3. Финансирање што може да се користи
Помошта мора да биде достапна и за издавач што нема средства однапред да го плати целиот проект. Како почетен модел предлагаме:
- До 70% од прифатливите трошоци за ново издание, со потврдени извори за остатокот.
- До 90% за приоритетни архивски проекти, кога јавниот интерес е висок, а очекуваните приходи се мали.
- Аванс од 70% од одобрениот грант, а остатокот по прифатен извештај, во рамките на применливите буџетски правила.
- Годишен максимум по корисник и поврзани субјекти, за поширока распределба на средствата.
За првата година може да се разгледа пилот-буџет од шест милиони денари:
| Намена | Предложен износ |
|---|---|
| Нови музички изданија | 3.000.000 денари |
| Архивски проекти и реизданија | 2.000.000 денари |
| Промоција и дистрибуција | 1.000.000 денари |
| Вкупно | 6.000.000 денари |
Конечните износи и лимитите по проект треба да се утврдат по проверка на реалните трошоци и потребите на секторот.
4. Едноставна пријава, образложена одлука
За помалите грантови да биде доволна кратка пријава: опис и звучни примери, буџет со понуди, доказ за правата, рок за реализација и план за достапност.
Германската постапка вклучува советување за пријавувачите и вообичаена можност за дополнување недостасувачки информации при формалната проверка. Ова е практично решение што може директно да се преземе.
За домашната програма предлагаме:
- Најмалку два повика годишно, со однапред познати рокови.
- Одлучување во рок од 60 дена и објавен распоред за исплата.
- Комисија со разновидна стручност, вклучително издаваштво и архивска работа.
- Пријавување судир на интереси и изземање од оценување поврзани проекти.
- Јавни бодови и кратко образложение за секоја одлука.
Критериумите да се приспособат на линијата: кај нов албум да се оценуваат уметничкиот предлог и изводливоста; кај архивски проект – и историската важност и ризикот од губење.
5. Секое издание да остави зачувана трага
Националната библиотека на Норвешка прибира физички и дигитални публикации, вклучително и музика, за долгорочно зачувување и користење под определени услови за документација и истражување.
Министерството, НУБ и надлежните установи треба да договорат постапка што ќе обезбеди:
- депонирање физички примероци според важечките обврски;
- дигитална копија со архивски квалитет;
- зачувани обвивка, книшка и целосни податоци за авторите и снимката;
- јавен каталошки запис со информација каде е достапно изданието.
Архивското депонирање не подразбира отстапување на авторските права или задолжителна бесплатна достапност на интернет. Условите за чување, истражувачки пристап и комерцијална употреба треба да бидат јасни во договорот.
6. До крајот на првата година: предложете даночни мерки
Филиповски ја посочува и разликата меѓу ДДВ за носачите на звук и за книгите. Министерството за култура, заедно со Министерството за финансии, треба да го пресмета ефектот од евентуална пониска стапка врз цените, издавачите и буџетските приходи.
Вреди да се разгледа и францускиот даночен кредит за музичка продукција, насочен кон создавањето и музичката разновидност, особено кај малите претпријатија.
Двете мерки дејствуваат различно: понискиот ДДВ го менува оданочувањето при продажба, а даночниот кредит го поттикнува вложувањето во продукција. Треба да се избере решение според домашните услови, паралелно со подготовката на грантовите.
7. По 12 месеци: објавете резултати
Годишниот извештај треба да покаже што е добиено со јавните пари:
- реализирани изданија и нивната достапност;
- поддржани дебитанти и независни издавачи;
- обработени и зачувани архивски снимки;
- времетраење на постапките и исплатите;
- нереализирани проекти и причините за тоа.
Продажбата и слушаноста се корисни показатели, но вредноста на спасена единствена снимка бара и стручна процена.
Првиот чекор може да биде веднаш проверлив: во рок од 30 дена Министерството да објави одговор на реакцијата на Филиповски, преглед на досегашната поддршка и календар за подготовка на програмата. Потоа ќе можеме да разговараме за конкретни правила, средства и резултати.