Во 1993 година, еден навидум обичен новинарски извештај за телевизиската документација открива застрашувачка вистина за нашиот колективен однос кон културното наследство. Под насловот „Како се чува ТВ документацијата“, се крие сведоштво за системско уништување на меморијата – не преку идеолошка цензура или војна, туку преку банална економска логика и институционална негрижа. Ова не е само приказна за застарени телевизиски ленти; ова е дијагноза за општество кое постојано ја жртвува својата културна историја за потребите на минливата сегашност.
Економија на заборавот и системот „пиши-бриши“
Архивата на Македонската телевизија во раните деведесетти броела околу 400.000 ленти. Овој импозантен број требало да претставува национален трезор на едно време, бележејќи го развојот на уметноста и општеството. Но, суровата транзициска реалност во која една професионална видеолента чинела 110 германски марки (еквивалент на тогашна просечна плата), го раѓа погубниот систем „пиши-бриши“.
За да се сними нова, тековна дневно-политичка емисија или собраниска седница, рутински се земала стара лента. Често, поради брзање, тоа се правело без соодветна проверка на нејзината содржина. На овој начин, неповратно се избришани првите телевизиски драми од Скопското студио и скапоцени делови од Скопскиот фестивал. Она малку што преживеало од разорната поплава во 1962 година и хаотичната преселба во новата зграда на МТВ, свесно било ставено под главата за бришење на видеорекордерите. Институцијата која требаше да биде чувар на времето, стана негов најефикасен уништувач.
Аудио-гробници и изгубените генерации
Оваа деструктивна практика за жал не е ексклузивна само за телевизискиот медиум. Истиот механизам на игнорантски однос претходно ги проголта и пионерите на македонската музичка сцена од 1960-тите.
Ако денес се обидете да истражувате за почетоците на македонскиот рокенрол, најчестата реченица со која ќе се соочите е: „Снимката, за жал, е изгубена“. Радио Скопје и локалните станици, под истиот изговор за штедење материјал, ги преснимувале магнетофонските ленти. Студиските сесии на „Безимени“ или архивските снимки на „Комети“ во Радио Битола се неповратно избришани за врз нив да се сними некој говор или дневник.
Денес, поради отсуството на институционален Македонски музички архив (концепт за кој со години се залагаат хроничарите како Тошо Филиповски), целата одговорност за зачувување на ова наследство паѓа врз грбот на независните ентузијасти. Фејсбук групите како ВБУ или дигиталните иницијативи како „Стар Прилеп“, „Временска капсула“, „Вчерашни вести“ станаа де факто национални архиви. Нашата колективна меморија виси на конец, зависејќи од тоа дали некој поединец од Прилеп или Кочани ќе успее навреме да скенира стара фотографија пред таа да се претвори во прав.
Колапсот на печатените гиганти
Овој деструктивен тренд на бришење на сопствената историја не запре со крајот на аналогната ера; тој само доби нова, посурова форма во 2000-тите. Кога во 2017 година колабираше медиумската корпорација МПМ (Медиа Принт Македонија), не останаа само стотици новинари на улица – преку ноќ беше извлечен кабелот на нашата современа дигитална меморија.
Со згаснувањето на некогаш најтиражните дневни весници „Дневник“, „Утрински весник“ и „Вест“, целосно исчезнаа и нивните електронски архиви. Речиси две децении македонска политичка транзиција, културни хроники, истражувања и репортажи испарија од интернетот бидејќи некој престанал да плаќа за серверите и домените. Она што во 1993 година беше оправдувано како недостиг на видеоленти, во 21 век стана системско избришана историја преку едноставен „Error 404“. Најбогатата хроника на нашето поново време денес не постои во ниту еден дигитален трезор, докажувајќи дека негрижата кај нас е единствената константа која успешно се зачувала.
Илузијата на дигиталното доба
Логично е да се помисли дека во 21 век, со евтината меморија и напредните технологии, овој проблем е трајно надминат. Но, негрижата само мутираше во нова форма – дигиталниот мрак.
Денес сме сведоци како разни институции и библиотеки помпезно најавуваат иницијативи за дигитализација на културното и литературното наследство, но пристапот е често суштински погрешен. Зачувувањето на стар документ, книга или весник исклучиво како PDF формат, без алатки за OCR (оптичко препознавање на карактери), не е вистинска дигитализација. Тоа е само создавање на „мртва“ дигитална слика. Без можност за пребарување на текстот, овие документи остануваат невидливи за современите истражувачи, исто како што биле недостапни кога лежеле заклучени во прашливите депоа.
Од пасивна носталгија кон активна заштита
Времето на изговори, скапи ленти и технички ограничувања е одамна поминато. Ако државните институции продолжуваат да симулираат заштита на наследството преку полумерки, независните платформи мора да го понудат решението.
Тргнувајќи од оваа потреба, Арно.мк разви сопствена OCR алатка, специјализирана за дешифрирање и читање на старите македонски весници кои конвенционалните софтвери не можат да ги процесираат. Не смееме да дозволиме нашата културна историја да продолжи да биде третирана како потрошен материјал. Вистинската дигитализација значи враќање на артефактите во живот, правејќи ги достапни, пребарувливи и корисни за новите генерации. Време е да престанеме да ја бришеме историјата со оправдување дека ја запишуваме иднината. Акцијата започнува сега!