Крис Јанев (Chris Yaneff) бил канадски графички дизајнер, автор на едно од најпрепознатливите логоа во историјата на домашните компјутери. Но, зад неговото име се појавува и малку позната македонска семејна врска.
Некогаш историјата не се појавува како голем архивски документ, туку како мал знак. Како презиме во некролог. Како потпис на постер. Како лого што милиони луѓе го гледале без да знаат кој го нацртал.
Таква е приказната за Крис Јанев, канадски графички дизајнер, роден во Торонто, чие име се поврзува со едно од најпознатите логоа од компјутерската култура на 20 век – логото на Commodore. Но, иако ова лого е препознатливо низ целиот свет, фактот дека го создал автор со македонско семејно потекло е многу малку познат. Дури и ние, во ова истражување, се соочивме со повеќе пречки и моравме неговото потекло да го поткрепиме преку индиректни извори: семејни некролози, податоци за неговиот брат, траги од македонската заедница во Торонто и постерот „Oro Makedonsko“.
Commodore 64 – симболот на домашните компјутери од 80-тите
На помладите можеби Commodore 64 не им е познат, но на децата растени во 1980-тите тоа беше легендарен компјутер (прашајте го ВББ!). Вистински легендарен статус знакот добил со Комодоре 64, претставен во 1982 година, кој бил продаден во повеќе од 17 милиони примероци (според Guinness World Records, тоа е најпродаваниот десктоп-компјутер на сите времиња) и станал еден од симболите на домашните компјутери во 1980-тите. Раните модели на C64 со т.н. “silver label” биле украсени со сребрената верзија на логото, додека подоцнежните варијанти ја користеле препознатливата црвено-сина шема.
Но, логото е постаро од овој компјутер. Тоа е она стилизирано C, познато меѓу фановите и како “chicken lips”, кое прво се појавило во 1965 година. Специјализираната архива Logo R.I.P. го наведува Chris Yaneff како дизајнер на логото, а Logobook исто така му го припишува знакот Commodore од 1965 година.
Значи, не зборуваме за маргинален дизајнер, туку за автор поврзан со визуелен знак што влегол во домовите, детските соби, канцелариите и меморијата на една цела генерација.
Крис Јанев, канадски дизајнер од Торонто
Во официјалната канадска база Artists in Canada, Крис Јанев е наведен како графички дизајнер, роден на 18 мај 1928 во Торонто, а починат на 30 април 2004 во Orangeville, Ontario. Истата база како извор ги наведува National Gallery of Canada – Library and Archives и Toronto Reference Library.
Во некрологот објавен во The Globe and Mail во 2004 година, Yaneff е претставен како основач и сопственик на Chris Yaneff Ltd., добро познат бизнисмен во Торонто, член на Royal Canadian Academy и на Registered Graphic Designers of Canada.
Тоа е неговиот официјален, канадски контекст. И треба да остане таков. Chris Yaneff бил роден во Канада, работел во Канада и припаѓа на историјата на канадскиот модернистички графички дизајн. Но, истовремено, зад неговата биографија се појавува и друга, помалку видлива линија – македонската.
Презимето Yaneff и семејната трага
Најсилната досега пронајдена семејна трага и македонското потекло доаѓа преку неговиот брат James Jorgensen. Во неговиот некролог стои дека тој бил брат на Крис и Томас Јанев.
Тука приказната станува малку посложена. Џејмс Џоргенсен (James Jorgensen), според меморијалните записи, бил роден како Џим Васил Јанев (Jim Vasil Yaneff), од родители со македонско потекло. Во записот за него се наведуваат родителите Васил Јанев. Карабашов (Vasil Yaneff / Karabashoff) и Трендафила, како и браќата Томас (Том) и „нашиот“ Кристофер (Крис).
Со други зборови, иако Chris Yaneff во официјалните канадски биографии најчесто се појавува само како канадски дизајнер, семејните податоци јасно упатуваат на македонско потекло. Семејната линија, презимето, братот, родителите и неговата работа поврзана со македонската заедница во Торонто отвораат силна и јасна македонска врска.
Од Commodore до македонскиот здравец
Македонската врска не завршува само кај семејното потекло. Таа се појавува и во неговата работа.
Во објава на United Macedonian Diaspora за Доца Битова (Dotsa Bitove), родена Лазов (Lazoff), една од важните личности на македонската заедница во Торонто, се споменува дека таа во 1970-тите работела со графичкиот уметник Крис Јанев за здравецот да стане лого на Canadian Macedonian Place, дом за стари лица од македонско потекло во Торонто. Истата објава наведува дека и билтенот на Canadian Macedonian Place бил наречен Zdravets (Здравец).
Ова е важен детал. Истата рака што го обликувала логото на Commodore, еден од најпознатите знаци во технолошката култура, учествувала и во создавањето визуелен симбол за македонската дијаспора во Канада.
Здравецот не е случаен избор. Во македонската традиција тој е поврзан со здравје, дом, семејство и препознавање. Според истиот текст, Македонците во Канада често го саделе здравецот пред своите домови, а тој станал еден вид тивок знак на припадност.
Така, во кариерата на Крис Јанев се појавува необичен распон: од корпоративен, модерен, светски препознатлив знак за технолошки бренд, до цвет како симбол на македонската заедница во иселеништво.
„Oro Makedonsko“ – постер од Торонто, 1984
Има уште една визуелна трага што ја прави врската уште поинтересна.
На страницата на Yaneff Gallery се појавува оригинален постер со наслов “Oro Makedonsko”, дизајниран од Крис Јанев и Манфред Готанс од фирмата Chris Yaneff Ltd. Постерот е печатен во Торонто во 1984 година, во ограничен тираж од 250 примероци, и е потпишан од Крис Јанев.
Описот наведува дека постерот рекламирал фестивал на музика и танц од Македонија, одржан во Торонто, со изведувачи од различни делови на светот, собрани за да ја прослават македонската култура.
Постерот е опишан како изведен во стил дрворез – графички јазик што го сведува фолклорот на знак, ритам и форма. Тоа е можеби најинтересното: македонското оро, кое обично го замислуваме како движење, музика, чекор и круг, тука е претворено во модернистички постер.
Yaneff Gallery и семејното продолжение
Покрај работата во графичкиот дизајн и корпоративниот идентитет, Крис Јанев бил и колекционер и галерист. Во 1975 година ја основал Yaneff Gallery, семеен бизнис посветен на оригинални винтиџ постери, графики и уметнички дела. Според страницата на галеријата, таа со текот на времето се трансформирала од две физички галерии во онлајн галерија Yaneff.com, специјализирана за помали формати на оригинални винтиџ постери.
Денес галеријата ја води Грег Јанев (Greg Yaneff), кој на страницата е претставен како човекот што им помага на клиентите при купување, продажба и истражување на винтиџ постери. На истата страница има и фотографија од Крис и Грег Јанев на саем за винтиџ постери во Њујорк, а во јавни објави Грег го нарекува Крис „my late father“, што укажува дека станува збор за неговиот син и продолжувач на семејната галериска линија.
Македонска трага што не била доволно видлива
Интересно е што оваа приказна е многу малку популаризирана – и кај нас, и во Канада. Во официјалните и најдостапните биографски извори за Крис Јанев, неговото македонско потекло не е истакнато како важен податок. Тој е претставен, сосема точно, како канадски графички дизајнер, галерист, колекционер и корпоративен консултант.
Но, кога ќе се спојат неколку навидум одделни траги – Commodore логото, семејството Јанев, братот Џејмс роден како Џим Васил Јанев (Jim Vasil Yaneff), работата за Canadian Macedonian Place и постерот „Oro Makedonsko“ – се појавува поинаква слика.
Крис Јанев не треба да го „одземеме“ од канадската историја. Напротив, токму неговиот канадски контекст е важен. Но, неговата приказна може да се дополни со една македонска нишка што досега останала речиси невидлива. Таа нишка не е само етничка. Таа е визуелна и културна.
Во таа смисла, признанието за Крис Јанев одамна требало да дојде и од македонска страна. Не како обид тој постхумно да се „присвои“, туку како чин на културна меморија: да се препознае дека автор со македонско семејно потекло стои зад едно од најпознатите логоа во историјата на домашните компјутери. Такво признание можело да дојде уште во 1980-тите или 1990-тите, особено по осамостојувањето на Македонија – преку изложба, државно признание, почесно членство во уметничка институција, или барем преку јавно архивирање на неговото име во македонскиот културен контекст. Но, како што често се случува кај нас, подобро некогаш отколку никогаш – иако во случајот со нашата држава, тоа „некогаш“ сè уште не се случило!
Зошто е ова важно?
Затоа што македонската културна историја не се наоѓа само во архивите во Скопје, Битола или Прилеп. Понекогаш се наоѓа и во Торонто. Во еден стар постер. Во лого на дом за стари лица. Во семејна биографија. Во презиме што било изменето, скратено, адаптирано или заборавено.
И понекогаш, таа историја стои зад нешто што целиот свет го препознава – како логото на Commodore – без светот да знае дека зад него можеби има и македонска семејна приказна.
Најточната формулација, според досега достапните извори, би била: Chris Yaneff бил канадски графички дизајнер со македонско потекло, автор на логото на Commodore и човек поврзан со ,визуелната култура на македонската заедница во Торонто.
Тоа е доволно. За сега.