Три вечери, 19 композиции, југословенска пејачка елита, директен ТВ-пренос – и цела низа пофестивалски полемики за јазикот, авторството, организацијата и сценскиот изглед.
Кога денес ќе се спомне Скопје фест, најчесто помислуваме на поновите изданија, на Евровизија, на фестивалската сцена од 1990-тите и 2000-тите. Но неговата историја почнува многу порано. Фестивалот бил основан во 1968 година, во организација на Радио-телевизија Скопје, денешна МРТ, а првото издание се одржало под името „Скопје 68“ во Универзалната сала.
Во тие први години фестивалот брзо се обидувал да се постави како една од важните забавно-музички манифестации во Југославија. Скопје сакало свој фестивал, свој звук, своја публика, но и свое место на југословенската естрадна мапа.
Особено интересно е третото издание – „Скопје 70“, одржано на 12, 13 и 14 ноември 1970 година во Универзалната сала. Старите весникарски исечоци од тоа време не ни даваат само суви податоци за датум, учесници и награди. Тие откриваат жива, понекогаш нервозна, понекогаш комична, а често многу поучна слика за еден фестивал во создавање.
„Скопје 70“ било замислено како голем чекор напред: три вечери, 19 композиции, по две изведби, југословенски пејачки имиња, директен радио и ТВ-пренос, оркестар од Белград, водители, режија, награди и публика. Но зад свечената фестивалска фасада се појавиле и прашања што звучат изненадувачки современо: кој ги контролира авторските кредити, кој ги проверува текстовите, кој ги подготвува пејачите, кој ја води организацијата и како изгледа македонскиот јазик кога го пеат изведувачи од цела Југославија?
Конкурсот: македонски јазик и македонски мелоритам
Пред фестивалот, Радио-телевизија Скопје распишала конкурс за композиции. Според пропозициите, текстот морал да биде на македонски јазик, а музиката требало да биде инспирирана од „специфичното македонско поднебје“ и од „македонскиот фолклорен мелоритам“.
Композициите се испраќале во два примерока, под шифра, со текст и хармонски симболи. Рокот бил 31 мај 1970 година.
На конкурсот пристигнале 87 композиции, од кои жирито првично избрало 20 песни. Претседател на жирито бил композиторот Благоја Ивановски, а во него членувале и Марио Ријавец, диригент од Љубљана, Миленко Печник, музички уредник на РТБ, Александар Лековски, диригент на Операта на МНТ, и Благоја Иванов, писател.
Во првичниот список на избрани композиции се наоѓала и песната „Незаборавен роден крај“ од Румен Дучев, со текст од Благоја Стефановски. Подоцна, според тогашниот печат, композицијата била отстранета од фестивалската конкуренција поради обвинение поврзано со кражба во станот на пејачот Зоран Милосавлевиќ. Така првичните 20 композиции станале финални 19.
Овој мал детал е важен, затоа што покажува дека и пред почетокот на фестивалот неговата програма се менувала, а организацијата морала да реагира на настани што излегувале надвор од чисто музичката рамка.
Југословенската елита доаѓа во Скопје
Претфестивалските најави биле полни со амбиција. Во еден напис се вели дека на „Скопје 70“ ќе дојде „југословенската пејачка елита“. Се преговарало со имиња како Тереза Кесовија, Радојка Шверко, Миро Унгар, Лео Мартин, Крунислав Слабинац, Звонко Шпишиќ и други.
Дел од договорите биле склучувани на Сплитскиот фестивал, каде што организаторите од ТВ Скопје контактирале со пејачи и ансамбли. Во претфестивалските најави се спомнуваат Вице Вуков, Радојка Шверко, Мишо Ковач, Лидија Кодрич, Боба Стефановиќ, „Дубровнички трубадури“, „Про арте“, Џани Маршан, Хрвое Хегедушиќ и други.
Некои имиња биле под знак прашање поради турнеи и други фестивалски обврски. Тереза Кесовија и Миро Унгар во еден момент можеби требало да патуваат на меѓународен фестивал во Куба, додека Крунислав Слабинац и Љупка Димитровска имале турнеја во СССР.
Во посебен напис било објаснето и зошто на фестивалот не учествуваат Нина Спирова, Љупка Димитровска и Виолета Томовска. За Нина Спирова било наведено дека композиторите не ја предложиле за своите песни, а подоцна одбила три понудени мелодии. Виолета Томовска била спречена поради турнеја во СР Германија, а Љупка Димитровска поради турнеја во СССР.
Од овие детали се гледа дека „Скопје 70“ бил дел од поширока југословенска и меѓународна естрадна логистика. Фестивалот не се правел само со песни, туку и со договори, патувања, турнеи, телевизиски преноси и календар на големи имиња.
Три вечери во Универзална сала
„Скопје 70“ се одржал на 12, 13 и 14 ноември 1970 година во Универзалната сала. За разлика од првите две изданија, овојпат фестивалот траел три вечери.
Биле изведени 19 композиции во две верзии, односно со различни изведувачи или аранжмани. Музичката придружба ја обезбедувал Големиот забавен, односно ревиски оркестар на Домот на ЈНА од Белград. Како диригенти се наведуваат Будимир Гајиќ, Бојан Адамич, Александар Џамбазов и Драган Ѓаконовски – Шпато. Вокалната придружба била на квартетот „Адмира“ од Загреб.
Водители биле Бранка Станковска, Снежана Липковска и Чедо Христов, а режијата била на Вељо Личеновски.
Радио Скопје и Телевизија Скопје ги пренесувале сите три вечери директно за гледачите и слушателите во Македонија, а финалната вечер ја презеле и други југословенски ТВ-студија. Тоа значи дека „Скопје 70“ не бил само концертен настан во сала, туку телевизиски спектакл.
Меѓу композициите биле „Сети се“, „Скопје сонува“, „Блесна како нож“ и „Пасторала“ од Љубомир Бранѓолица; „Магдалена“, „Дом за нашата љубов“ и „Скопје, градот мој“ од Димитар Масевски; „За тебе е сè“ и „Последен ден на разделбата“ од Драган Ѓаконовски; „Да нема разделби“ и „Охрид и јас“ од Александар Џамбазов; „Никогаш, никогаш“ и „Земи момче Македонче“ од Александар Кораќ, како и композиции од Трајче Органџиев, Јане Коџобашија, Љупчо Константинов, Ванчо Димитров, Петар Лукиќ, Христо Крстевски и Григор Копров.
На сцената се појавиле Тереза Кесовија, Радојка Шверко, Вице Вуков, Мишо Ковач, Звонко Шпишиќ, Миро Унгар, Лео Мартин, Ладо Лесковар, Вишња Корбар, Даниела Панчетовиќ, Вјекослав Јут, Диме Поповски, Зоран Георгиев, Зоран Милосавлевиќ, Далибор Брун, Зафир Хаџиманов, Златко Голубовиќ, Боба Стефановиќ, Сашка Петковска, Драган Мијалковски, Ева Сршен, Аница Зубовиќ, Армен Сурмејан, како и повеќе вокално-инструментални ансамбли и групи.
Во паузата на финалната вечер настапил и македонскиот ансамбл „Мањифико“, со шоу-програма од јужноамерикански, мексикански и шпански мелодии.
Наградите на „Скопје 70“
На завршната вечер биле изведени 12 композиции. Жири-комисиите и публиката ги дале своите гласови, а наградите покажуваат интересна разлика меѓу стручното вреднување и вкусот на публиката.
| Категорија | Награда / пласман | Композиција | Автори / забелешка |
|---|---|---|---|
| Жири на фестивалот | Прва награда | „Последен ден на разделбата“ | Драган Ѓаконовски |
| Жири на фестивалот | Втора награда | „Сети се“ | Љубомир Бранѓолица |
| Жири на фестивалот | Трета награда | „Да нема разделби“ | Александар Џамбазов |
| Друштво на композиторите на СР Македонија | Награда | „Пасторала“ | Љубомир Бранѓолица |
| Друштво на композиторите на СР Македонија | Награда | „Охрид и јас“ | Александар Џамбазов |
| Најдобар текст | Награда | „Дом за нашата љубов“ | текст: Благоја Стефановски; музика: Димитар Масевски |
| Публика | Прво место, 512 гласа | „Земи момче Македонче“ | Александар Кораќ / Зафир Хаџиманов |
| Публика | Второ место, 417 гласа | „Никогаш, никогаш“ | Александар Кораќ / Сашо Горски |
| Публика | Трето место, 356 гласа | „Магдалена“ | Димитар Масевски / Сашо Горски |
Како најуспешни пејачи во пофестивалскиот извештај биле наведени Зафир Хаџиманов, Сашка Петковска, Боба Стефановиќ, Мишо Ковач, Вице Вуков, Златко Голубовиќ, Тереза Кесовија и други. Под една фотографија од тоа време стои и натписот: „Сашка Петковска – успешно дебитираше на фестивалот ‘Скопје 70’“.
Фестивал на „тралалајски носивости“
Но по завршувањето на фестивалот, весниците не пишувале само за награди и свечености. Следувале критики што денес се можеби најинтересниот дел од приказната.
Во „Нова Македонија – Екран“ бил објавен критички осврт со наслов „Што ни донесе ‘Скопје 70’ – фестивал на тралалајски носивости“. Авторот оценува дека имало многу амбиции, многу желби и многу напори, но само делумен успех.
Според критиката, фестивалот не успеал да диктира стил, ниту да му наметне на слушателот музика што ќе трае подолго од трите фестивалски вечери. Дел од песните биле веднаш прифатени од публиката, но голем дел биле оценети како лесни, банални и блиски до кич.
Сепак, критичарот не го отфрла фестивалот целосно. Напротив, вели дека споредено со другите југословенски фестивали, „Скопје 70“ не бил на пониско рамниште. Тоа оди во прилог на македонскиот фестивал, но истовремено е и критика кон пошироката југословенска фестивалска сцена.
Особено важен бил проблемот со јазикот. Организаторот инсистирал песните да се изведуваат на македонски јазик, но кај дел од немакедонските изведувачи тоа звучело неприродно. Како пример бил наведен Далибор Брун, кој наместо „рака“ изговорил „рука“, а наместо „сонце“ – „сунце“.
Така една добра намера – афирмација на македонскиот јазик во забавната музика – се претворила во една од главните теми на критиката.
Пејачи на „тезга“ и диригенти во последен момент
Критиките не ги поштедиле ни интерпретаторите. Некои пејачи биле обвинети дека го третирале „Скопје“ како обична „тезга“: пристигнувале пред самиот настап, без доволно проби, а дел од нив не ги знаеле текстовите, па се помагале со ливчиња, ракописни белешки и импровизации.
Како пример се спомнува Звонко Шпишиќ, кој пристигнал само неколку часа пред почетокот, а Армен Сурмејан бил издвоен како млад пејач кој не го научил текстот иако имал време.
Од друга страна, особено била пофалена интерпретацијата на Лео Мартин на песната „Да нема разделби“, за која било кажано дека ѝ дала нова димензија на композицијата на Џамбазов.
Посебна приказна бил и случајот со диригентите. Според критичкиот осврт, Александар Џамбазов и Драган Ѓаконовски, две клучни имиња во македонската забавна музика, првично биле изоставени од листата на диригенти. Кога организаторите ја согледале грешката, ги повикале да диригираат, но тие огорчено одбиле. Дури по осумчасовно убедување со главниот музички уредник на Радио Скопје се согласиле да застанат пред фестивалскиот оркестар.
Тоа е можеби една од најдобрите слики за „Скопје 70“: големи имиња, големи амбиции и многу импровизација.
Кој го „заборави“ Христо Крстевски?
Најгласниот пофестивалски спор бил поврзан со Христо Крстевски. Во написот „Како на ‘Скопје 70’ беше ‘заборавен’ Христо Крстевски“, објавен во „Вечер“ на 21 ноември 1970 година, се наведува дека Крстевски учествувал како автор на една композиција заедно со Григор Копров и како автор на три текста.
Но при најавите на песните „Сети се“ од Љубомир Бранѓолица и „Не ми требаш повеќе“ од Трајче Органџиев, неговото име било изоставувано. Според Крстевски, наместо него биле најавувани Благој Стефановски или Драган Мијалковски.
Крстевски се сомневал дека тоа не било случајно и дека можело да го исфрли од конкуренција за наградата за текст. Ѓоко Георгиев, директор на „Скопје 70“, изјавил дека не може да објасни како се случила „грубата грешка“ и претпоставил дека можеби настанала кај спикерите. Но Снежана Липковска, една од најавувачките, тоа го демантирала, велејќи дека тие го читале текстот што им бил даден и дека ги чувала најавите.
Весникот заклучува дека станува збор за уште една пофестивалска непријатност поради лоша организација.
„Направена е пародија на мојата песна!“
Вториот голем спор бил околу песната „Скопје сонува“ од Љубомир Бранѓолица, со текст на Јозо Бошковски. Бошковски се јавил во редакцијата и изјавил дека верзијата што ја пеел Вјекослав Јут не била негов текст, иако била најавена под негово име.
Според него, песната била изведена во две зборовни верзии. Верзијата што ја пеела Даниела Панчетовиќ била текстот што тој го предал и врз кој била напишана музиката. Верзијата на Вјекослав Јут, пак, според Бошковски, била „нечија пародија“ направена без негова консултација.
Весникот објавил по една строфа од двете верзии, а во спорната верзија се појавува и зборот „јер“. Тој детал совршено се врзува со пошироката критика за јазичната и редакциската неуредност на фестивалот.
Со тоа „Скопје 70“ добива уште еден пофестивалски белег: не само погрешно најавени автори, туку и изменети текстови што авторите не ги признаваат.
Фестивал на елеганција и лошо облекување
Дури и гардеробата била тема. Во рубриката „Мини * Миди * Макси“, Зорица Тодорова го опишува „Скопје 70“ како „фестивал на елеганција и лошо облекување“.
Таа пишува дека гардеробата пред телевизиските камери и публиката во салата била „конгломерат од малку елеганција и многу невкус“. Според неа, публиката не очекува само добра интерпретација, туку и соодветен сценски изглед.
Диме Поповски бил критикуван за премногу секојдневна облека, Сашка Петковска за фустан направен без консултација со креатор, а членовите на „Бис-без“ за нескладна ансамбловска појава. Како позитивни примери биле наведени Вице Вуков, Звонко Шпишиќ, Миро Унгар, Радојка Шверко, Тереза Кесовија и Далиборка Стојшиќ.
Овој моден текст е важен затоа што покажува дека фестивалот веќе функционирал како телевизиски спектакл. Песната повеќе не била само песна; таа имала лице, костим, камера, кадар и јавен имиџ.
„Екран“, сатира и раѓањето на естрадната хроника
Во истиот период се појавува и „Екран“, легендарната македонска естрадна ревија која со децении ќе важи за еден од главните медиумски извори за случувањата во културата, забавната музика, филмот, телевизијата и јавниот живот. Првиот број на „Екран“ излегол на 20 ноември 1970 година, токму во времето кога сè уште се сумирале впечатоците од „Скопје 70“. Подоцна, нејзин долгогодишен главен уредник бил Тимчо Апостолов.
Затоа е особено интересно што уште во раниот „Екран“, во рубриката „Мојот дневник“, Диме Поповски го користи „Скопје 70“ како повод за ироничен коментар за фестивалската сцена. Тој зборува за „спортски забавно-музички фестивал“, за комплекси на висока музикалност и светски квалитет, за „оригинални плагијати“, но и за сопственото чувство дека публиката повеќе ја гледала неговата гардероба отколку неговата интерпретација.
Овој фрагмент е важен не само како коментар за „Скопје 70“, туку и како архивски податок за самиот почеток на „Екран“. Во моментот кога македонската забавна музика се обидувала да изгради фестивал со југословенски амбиции, се појавувал и медиум што со години ќе ја следи, коментира и архивира токму таа сцена.
Така, околу „Скопје 70“ веќе се создавал јавен поп-културен простор. Фестивалот не бил само институционална манифестација на РТВ Скопје, туку настан за кој се пишувало, се полемизирало, се иронизирало и се паметело.
Меѓу амбицијата и импровизацијата
Од денешна перспектива, „Скопје 70“ изгледа како еден од оние настани што најдобро се разбираат преку своите противречности.
Од една страна, тоа е фестивал со јасна амбиција: македонски јазик, македонски мелоритам, југословенски пејачки имиња, три вечери во Универзалната сала, директни ТВ-преноси, оркестар од Белград, награди, жири и публика.
Од друга страна, старите весници ни покажуваат фестивал што се соочува со сè она што ја следи една сцена во раст: недоволна организација, нејасни авторски кредити, пејачи што доаѓаат во последен момент, текстови што се менуваат без согласност од авторите, грешни најави, јазични проблеми и јавна критика.
Токму затоа „Скопје 70“ е важен. Не само како музички фестивал, туку како документ за едно време кога македонската забавна музика сакала да биде дел од југословенската елита, но истовремено сè уште ја градела сопствената инфраструктура, јазик, сцена и самодоверба.
„Скопје 70“ бил токму тоа: млад фестивал што сакал да звучи големо. И токму затоа вреди повторно да се прочита.
Податоците за оваа статија се преземени и реконструирани од објави со стари весникарски исечоци објавени во групата „ВБУ Музичка архива“ (благодарение на прекрасните Златко Ангелески и Горан Ацески, како и основачот на ВБУ Музички регистар, Васил Буралиев).
Како дел од ова истражување е подготвена и посебна Википедија-страница за фестивалот „Скопје 70“, а воедно е ажурирана и главната статија за „Скопје фест“, со цел ова значајно издание од историјата на македонската забавна музика да биде подобро документирано и достапно за понатамошно истражување.