Кога првпат го видов трејлерот за „Golema Tegla Ajvar: Skopje“, најмногу ме привлече колку добро беа погодени скопските сцени и секојдневните муабети: смогот, мајката што прашува дали синот кој слетал на скопскиот аеродром јадел, убедувањето дека Германија значи пари, запуштеноста, автомобилите и паркирањето по слободен избор. Во тој свет природно се наредени кладилницата, менувачницата и бурекџилницата, како урбана азбука што ја читаме без да размислуваме. Во коментарот под објавата ги пофалив сатирата, концептот и игрите со зборови, со задоволство што некој се обидел нашата средина да ја претвори во простор за играње, а така стапивме во контакт со авторот, Дени Давчевски, кој потоа ни го испрати демото и материјал за идејата зад него.
По пробувањето, мојот впечаток е дека станува збор за интересна и оригинална идеја, особено поради локалниот свет што го гради. Ретко добиваме можност во видеоигра да се движиме низ препознатливо Скопје и да слушаме дијалози што звучат како нешто кажано во такси, пред дуќан или на семејна маса. Меѓу важните домашни примери е и „Skopje ’83“ на македонското студио Dark-1, која го претвора градот во дистописки простор за преживување, додека „Голема тегла ајвар“ ја бара својата сила во комичната верзија на нашето секојдневие. Двете игри покажуваат дека Скопје може да биде повеќе од позадина, односно дека неговиот изглед, историја и противречности можат да учествуваат во самата приказна.
Еден од почетните кадри ме потсети и на корицата на мојата „Апокалипса.мк“, во која Скопје исто така има улога на главен „протагонист“ во дистописка средина. Случајната сличност можеби кажува нешто за тоа како различни автори го чувствуваат истиот град и неговиот колективен пулс.
Официјалниот наслов на играта е „Golema Tegla Ajvar: Skopje“. Според објавата на Давчевски, таа е достапна во ран пристап (Early Access), а заинтересираните можат да го пробаат демото директно во прелистувач преку страницата на itch.io.
Германски план, скопска логика
Главниот лик Алекс се враќа во Скопје по седумнаесет години во Германија со намера да започне бизнис со домашен ајвар, но неговиот уреден план набргу се судира со средина во која цените, роковите и договорите зависат од околностите и познанствата. Давчевски ни објасни дека приказната е фиктивна и дека намерно избрал клише-ситуација, преку која играчот може да го открива градот со погледот на некој што го познава, но веќе не е навикнат на неговите непишани правила.
Негов водич е Брзи, таксист составен од повеќе препознатливи локални карактери, кој покрај превозот нуди совети за економијата, бракот и животот воопшто. Кога патникот добива задача самиот да го вози таксито, објаснувањето дека во Германија е патник, а овде е семејство, истовремено ја погодува нашата блискост и леснотијата со која сопствените обврски ги префрлуваме врз другиот. Мајката што постојано проверува дали Алекс јадел ја дополнува таа мешавина од грижа, мешање и добронамерни совети, во која многумина ќе препознаат дел од сопственото секојдневие.
Јазичниот хумор особено добро функционира во понудата за неограничен интернет до пет гигабајти, банкоматот што привремено не работи со години и ветувањата чии рокови се растегнуваат според потребата. Зборовите што треба да внесат сигурност добиваат сосема друго значење, а ликовите ги изговараат со убеденост што ја прави противречноста уште посмешна. Преку измислената социјална мрежа „Муабет“, истите навики се пренесуваат и во дигиталниот простор, каде секој има коментар, совет или подобар семеен рецепт. Особено се интересни овие „микро-светови“ преку кои може да комуницирате, да играте спортска прогноза итн.
Ајварот успешно ги поврзува овие ситуации, бидејќи околу него веќе постои домашна економија на пиперки, тегли, семејни договори и убедување дека нашиот рецепт е најдобар. Играта ја претвора таа позната сезонска преокупација во авантура, а локалните детали добиваат улога во приказната, што е и најсилниот аргумент за нејзиниот концепт.
Смеата е посилна кога се препознаваме во неа
Во материјалот што ни го испрати, Давчевски ја објаснува својата инспирација преку локалните противречности, од навиката да се жалиме на условите во кои живееме до енергијата што понекогаш ја вложуваме во работи со многу помала тежина за заедничкиот живот. Неговите примери се намерно карикирани, со кафаната, цигарите, тикетот, сообраќајот и колективното одложување како повторливи мотиви. Најинтересни стануваат кога нѐ потсетуваат на сопственото учество во навики што кај другите лесно ги критикуваме, а кај себе ги оправдуваме со околностите.
Сепак, овде сатирата има и граница на која вреди да се внимава, бидејќи загадувањето, сиромаштијата, урбаниот хаос и нефункционалните институции не можат целосно да се објаснат со менталитетот на граѓаните. Во нив учествуваат конкретни одлуки, интереси и механизми на одговорност, па шегата за човекот што се жали на сметките додека седи во кафана е карикатура, а не доволно објаснување за неговата економска положба. Најсилната сатира ја задржува таа разлика, успевајќи да ги прикаже и личните самооправдувања и системот што ги поттикнува или искористува.
Во таа смисла, ветувачки е што приказната го носи малиот бизнис на Алекс кон судир со поголеми интереси, притисоци и луѓе за кои договорите важат според потребата. Авторот најавува и фантастични пресврти со вонземска технологија, со што локалната комедија постепено преминува во поширок апсурд. Колку добро ќе се поврзат тие слоеви ќе може да се процени со целосната верзија, но веќе постои основа за приказна што оди подалеку од збирка шеги за скопјани.
Идејата, изгледот и она што сѐ уште не го знаеме
„Голема тегла ајвар“ ја користи препознатливата форма на GTA, но локалната содржина ѝ дава сопствена причина за постоење. Нејзината оригиналност најмногу ја гледам во изборот на средината, говорот и ситуациите, кои ретко добиваат ваков простор во игрите.
За процесот на изработка остануваат отворени прашања, бидејќи не добивме конкретен одговор дали авторот работи сам или со тим, а не е разјаснето ни до кое ниво е користена вештачка интелигенција во кодот, сценариото, преводот и илустрациите. Во доставениот материјал Давчевски зборува за својот интерес за АИ и софтвер, но без да ја опише нивната улога во овој проект. Наведените извори во credits помагаат да се разбере потеклото на дел од ресурсите, додека попрецизен опис на работниот процес би ни овозможил поправедно да го претставиме неговиот придонес и евентуалната работа на соработниците.
АИ како сојузник, со јасно кажан придонес
За Арно.мк ова прашање доаѓа од долгогодишна поддршка и практично користење на вештачката интелигенција. Уште во 2022 година, пред генеративната АИ да стане масовна секојдневна алатка, ја претставивме првата книга, а потоа и првата графичка новела во Македонија со илустрации изработени со помош на АИ. Паралелно експериментиравме со тренирање модели за ликовите на македонски дејци, меѓу кои Горан Стефановски и Петре М. Андреевски, тестиравме апликации и пишувавме за можностите и ограничувањата на технологијата.
Со текот на времето таа работа се прошири и на програми, интерактивни мапи, калкулатори, јазични алатки, образовни игри и дигитални експерименти, со интерес за тоа како технологијата може да помогне во зачувувањето на локалната меморија и создавањето содржини на македонски јазик.
Нашиот став е дека во мала земја со население што се намалува и ограничени ресурси за креативна продукција, АИ може да биде сојузник што им овозможува на повеќе луѓе да ги реализираат своите идеи. Тоа не ја намалува вредноста на домашните креативци, туку отвора можности за проекти за кои еден автор или мала екипа тешко би обезбедиле доволно време, средства и различни вештини.
Токму затоа е корисно јасно да се кажува како е употребена технологијата, бидејќи осмислувањето, генерирањето, изборот, доработката и проверката се различни делови од создавањето. Прецизниот опис на тие придонеси помага да се разбере делото, а на другите автори им дава реална претстава што можат да постигнат со слични алатки. За „Голема тегла ајвар“ таа приказна за изработката би била интересен додаток на веќе привлечниот концепт.
Скопје заслужува и вакви приказни
Она што засега најмногу ме радува е можноста нашиот град да биде простор за локална, разиграна приказна, со луѓе што зборуваат на наш јазик и проблеми што ги препознаваме без дополнително објаснување. Во најдобрите моменти на концептот се чувствува приврзаност кон средината, дури и кога таа е прикажана преку смог, импровизирани правила и бескрајни муабети. Таа мешавина од блискост и нервоза е добра почетна точка за сатира што може да нѐ насмее и да нѐ натера малку понепријатно да се препознаеме.
„Голема тегла ајвар“ заслужува внимание поради идејата и обидот да изгради ваков свет, а со развојот на играта ќе стане појасно колку успешно концептот се претвора во заокружено искуство. Дотогаш, демото е можност да видиме како изгледа кога скопската секојдневна авантура добива мисии, дијалози и главен лик што се вратил дома со план за ајвар, без однапред да знае колку други работи ќе мора да научи за да го оствари.