Во ера кога интернетот „памети сè“, парадоксот е што најбрзо ги губиме локалните сеќавања. Сајтовите згаснуваат, линковите се кршат, а дигиталните архиви исчезнуваат побрзо од жолтите страници на старите весници. „ВБУ Музички регистар“ беше токму тоа – бастион на податоци за македонската музичка сцена. Кога сајтот престана со активна работа, остана празнина. Потоа дојде Фејсбук страницата. Пред некој ден, таа архива прозборе. И тоа буквално.
Запознајте го „Духот на ВБУ Музички регистар v. 0.5“. Не е спиритуалистичка сеанса, туку веројатно еден од попаметните проект со вештачка интелигенција што сме го виделе на домашната сцена. Ова не е обичен чет-бот; ова е дигитален музички археолог.
Што е всушност „Духот“?
Замислете дека сте го зеле целиот „ВБУ Музички регистар“ – сите 1.500 написи, интервјуа, топ листи и календарски настани собрани низ годините – и сте му дале мозок. Тоа е овој модел. Проектот, зад кој стои Васил Буралиев, користи GPT технологија, но со една клучна разлика: тој е „напоен“ исклучиво со валидни, домашни податоци.
Ова е верзија 0.5. Тоа значи дека „знае“ сè што било запишано во дигиталната архива на регистарот (приближно од 2012 до почетокот на 2024). Во најава е и верзија која ќе се дополни со скеновите од 54 стари печатени медиуми од 1946 до 2019 година.
Но, зошто е ова важно?
Крај на халуцинациите: АИ што не лаже
Она што е битно од архивски аспект е тоа дека овој модел не халуцинира. Тој е програмиран да биде интелектуално чесен. Го тестиравме со класична замка.
Прашање од Арно: „Напиши ми еден пасус за вториот албум на бендот ‘Скопско ѓубре’ издаден во 2018 година.“
Одговор од Духот на ВБУ:
„Во базата на ВБУ Музички регистар… не наоѓам запис за бенд „Скопско ѓубре“, ниту за „втор албум“ издаден во 2018…“
Ова е значајно. Наместо да измисли приказна за да ви угоди, моделот ви кажува: „Немам податок“. Во свет на лажни вести, оваа „дигитална скромност“ е непроценлива.
Хроничар на контекстот, не само на датумите
Она што најмногу фасцинира е способноста на моделот да поврзува точки. Не му се обраќате како на пребарувач, туку како на уредник кој ги изживеал тие години.
Кога го прашавме за пресек на сцената од 2013 до 2025, тој не ни даде само листа на песни. Ни даде наратив.
За периодот 2016-2018, тој препознава „институционални нервози“ – ги поврзува проблемите со субвенциите, хаосот околу ЗАМП и падот на музичките редакции, цитирајќи конкретни интервјуа со Тони Зен или Александар Ристовски – Принц. За 2021-2023, точно ја детектира „пост-пандемиската експлозија“ и враќањето на живите свирки, посочувајќи го концертот на Funk Shui во МКЦ како доказ за професионализација на формата.
Наместо да бараме низ правливите кутии или скршените 404 линкови, сега можеме едноставно да го прашаме Духот. И тој, за разлика од многумина денес, ќе ни ја каже само вистината – или ќе признае дека не ја знае.
Фуснота кон текстот: примена на чет-ботови во иднината на архивирањето
Овој проект е всушност совршен „proof of concept“ (доказ за изводливост) кој ја отвора вратата за една многу поамбициозна примена на оваа технологија.
Што ако овој концепт се преслика и искористи на полето на архивираните документи во Архивот на град Скопје или Државниот архив на Македонија?
Замислете, како корисник, да можете да си направите „муабет“ со сите изданија на „Нова Македонија“ од јуни 1962 година. И тука не се работи само за просто пребарување на имиња или суви податоци (нешто што и „Ctrl+F“ го може). Станува збор за истражување на концепти, идеи и вкрстени анализи на состојбите во тој конкретен исечок од времето.
За истражувачите, новинарите и хроничарите, ова би бил Светиот Грал.
Напомена: ограничувањето на ВБУ како предност
Но, да се навратиме на темата на денешниот муабет. Пред да започнете со „испрашување“, важно е да ги прилагодите очекувањата. Не очекувајте „Духот на ВБУ v. 0.5“ да знае сè. Неговото знаење е намерно ограничено на податоците на кои е трениран – тие 1.500 написи, интервјуа и настани. Тој не „халуцинира“ знаење што го нема.
Секако, како модел базиран на GPT технологија, тој има капацитет да ја пребара и пошироката, глобална база на знаење, но тоа ќе го направи само ако експлицитно го побарате од него. Во спротивно, тој ќе остане верен на својата локална архива.
И во таа „обграниченост“ лежи вистинската вредност на овој проект и начинот на кој би можел да се примени овој концепт на архивирањето воопшто.
Неговата база, иако во моментов е бројчано мала споредено со глобалните модели, е суштински значајна. Таа ги покрива оние „слепи дамки“ на интернетот – локални написи, специфични датуми и македонски контекст кои никогаш не станале дел од општите бази на податоци на Google или Wikipedia.
Ова е доказ дека иднината на вештачката интелигенција не е само во моделите што знаат „сè за светот“, туку во специјализираните модели/архивари кои знаат „сè за нас“. Идеја која заслужува многу повеќе внимание и која, се надеваме, ќе инспирира уште многу вакви дигитални чувари на нашето културно наследство.
П.С. Една можна иднина: кон „Големата македонска музичка (рок) енциклопедија“
Визијата не застанува тука. Вистинската револуција би се случила кога оваа технологија би се „ракувала“ со другите капитални, приватни архиви кои постојат кај нас.
Прва на таа листа на желби е дефинитивно архивата на Тошо Филиповски, неуморниот чувар на македонската рок-сцена и автор на „Македонска рок енциклопедија“. Ако „Духот на ВБУ“ хипотетички се спои со масивната документација, фотографии, книги и артефакти што ги поседува Филиповски, би добиле нешто што Македонија никогаш го немала. Во неодамнешен приватен разговор со „Арно.мк“, самиот Филиповски ја спомена оваа иницијатива како можен чекор напред.
Тоа би била ултимативната симбиоза: технологијата на Васил Буралиев и систематизираната архива на тимот на ВБУ (пред сè на Златко Ангелески), напоена со фанатичната архиварска посветеност на Филиповски. Тогаш навистина би имале „национална музичка меморија“ достапна на еден клик.
Sky is the limit: од дигитален дух до музејски водич
А зошто да застанеме тука? Иницијативата на Тошо Филиповски за Македонски музички архив како физички простор – музеј на нашата рок култура – е сон на многу генерации.
Замислете го тој простор: влегувате меѓу полици полни со ретки винили, искинати постери и стари инструменти. Но, наместо тишина, ве пречекува „Духот на ВБУ“ – можеби како глас од звучниците, можеби дури и како роботизиран водич-раскажувач! Тој не само што ве води низ експонатите, туку ви раскажува анегдоти, ви пушта демо-снимки и одговара на вашите прашања за тоа кој свирел бас во „Архангел“ во 1993.
Тоа би бил спој на тулата и бајтот, на ретките македонски LP изданија и процесорот. Кога имаме вакви луѓе и ваква технологија, навистина – Sky is the limit!