Од 11 до 14 септември 1981 година, во првата сала на Скопското сајмиште се одржало 20. јубилејно Светско првенство во борење во слободен стил – „БОПС 81“. На првенството настапиле 227 борачи од 29 земји, меѓу нив и 11 олимписки шампиони, со што биле надминати дотогашните рекорди на светските шампионати. Шабан Сејдиу пред домашната публика го освоил единствениот медал за Југославија – среброто во категоријата до 68 килограми – а раководството на ФИЛА ја оценило скопската организација како една од најуспешните дотогаш.
На 11 септември 1981 година, додека се интонирала југословенската химна „Хеј Словени“, Шабан Сејдиу во првата сала на Скопското сајмиште подигнал три знамиња. Првото било знамето на СФР Југославија. Второто – на Меѓународната боречка федерација ФИЛА. Третото му припаѓало на светското првенство и на него стоело името: „БОПС 81“
Овој церемонијал најдобро покажува дека „БОПС 81“ не бил само знак на билетите и значките, ниту подоцнежен наслов на документарен филм. Тоа било официјалното кратко име и визуелен идентитет на 20. јубилејно Светско првенство во борење во слободен стил, одржано во Скопје од 11 до 14 септември 1981 година.
Точното значење на името досега не го пронајдовме – и покрај екстензивното истражување – можно е да било кованица или специјално осмислен бренд на првенството, но сите зачувани извори до кои пристапивме го употребуваат без објаснување.
(Извор: „Нова Македонија“, 12 септември 1981 година, стр. 9, целата страница можете да ја видите тука)
Скопје се подготвува за светот
Една недела пред отворањето, во Скопје веќе пристигнала првата странска репрезентација – екипата на Народна Република Кина.
Кинеската делегација броела седум борачи и пет членови на раководството, меѓу кои тренери, судии и физиотерапевт. Според „Нова Македонија“, тоа бил првиот настап на кинеските борачи на едно светско првенство.
Со нив во Скопје пристигнал и македонскиот тренер Ристо Таков, кој извесно време работел со кинеската репрезентација. По пристигнувањето требало да му се приклучи на стручниот штаб на југословенската селекција, чии борачи биле на подготовки во Минск.
Истовремено, од Иран пристигнала конечната пријава со десет борачи и петмина членови на раководството.
Во салата на Скопското сајмиште се монтирал посебен ПТТ-центар и се распоредувала опремата донесена од странство преку „Македонијаспорт“. Покрај трите натпреварувачки струњачи биле обезбедени уште осум струњачи за тренинг и загревање, пет ваги, часовници и друга техничка опрема.
Биле најавени интервизиски и евровизиски врски, како и директни телевизиски преноси од отворањето, затворањето и финалните борби. За преносите, меѓу другите, била заинтересирана и телевизијата на СССР.
(Извор: „Нова Македонија“, 4 септември 1981 година, „Пристигнаа првите борачи“, автор Б. Марковски. Тука може да се постави скенот од весникот или фотографија од подготовките.)
Соборени рекорди
На денот на отворањето „Нова Македонија“ излегла со големиот наслов: „Соборени сите рекорди“
Весникот известувал дека во Скопје пристигнале најголем број земји, најмногу борачи и најголем број поранешни светски прваци во дотогашната историја на првенствата во слободен стил. Претходниот рекорд го држел шампионатот во Сан Диего од 1979 година, на кој настапиле околу 190 борачи.
Во Скопје учествувале 227 борачи од 29 земји. Меѓу нив имало 11 олимписки шампиони, а борбите ги суделе 54 меѓународни судии. Според весникот, во градот пристигнале и околу 120 новинари од светот.
ФИЛА во тоа време имала околу 90 членки. Биле очекувани и повеќе репрезентации, но дел од најавените екипи не пристигнале. Индиската репрезентација, на пример, поради проблеми со визите не успеала да го продолжи патувањето од Рим до Скопје.
(Извори: „Нова Македонија“, 11 септември 1981 година, „Соборени сите рекорди“; „Нова Македонија“, 15 септември 1981 година, разговор со претседателот на ФИЛА Милан Ерцеган и рубриката „Чртички од БОПС“. Кај бројките да се постави скенот од страницата.)
Смотра на младоста и пријателството
Свеченото отворање било одржано попладнето на 11 септември.
Пред гледачите дефилирале учесниците од сите 29 земји. Прва влегла репрезентацијата на Австралија, а според традицијата последни се појавиле борачите на домаќинот Југославија. Знамето на југословенската репрезентација го носел Кире Ристов, освојувач на бронзен медал на Универзијадата во Букурешт.
Знамињата на Југославија, ФИЛА и „БОПС 81“ ги внесле групи од по шест младинци. Претседателот на Организациониот комитет, Љупчо Самоников, го опишал првенството како:
„Смотра на младоста и спортот, но и мост за продлабочување на пријателството меѓу народите од целиот свет“.
Од името на градот учесниците ги поздравил претседателот на Собранието на Скопје, Методи Антов. Во неговото обраќање се препознава начинот на кој тогашното Скопје се претставувало пред меѓународните гости – како град во чии темели била вградена солидарноста на југословенските народи и помошта од светот по земјотресот.
Претседателот на ФИЛА, Милан Ерцеган, нагласил дека Скопје ги примило гостите „со раширени раце и отворено срце“.
Шампионатот за отворен го прогласил Благој Попов, претседател на Извршниот совет на Собранието на СР Македонија и почесен претседател на комитетот на првенството.
По подигнувањето на трите знамиња следувала уметничка програма со културно-уметнички друштва, младински хорови, фолклорен ансамбл и Оркестарот на ЈНА.
Првата борба
Првата борба на првенството се одржала во категоријата до 68 килограми, меѓу олимпискиот шампион Сајпула Абсаидов од СССР и Нигериецот Убаха Мартинс. Честа да го означи почетокот на првенството како прв судија му припаднала на скопјанецот Ангел Анчевски.
Абсаидов победил со туш. Три дена подоцна токму тој требало да се сретне со Шабан Сејдиу во борбата што ќе остане најзапаметена од скопското првенство.
Повеќе од спортско првенство
„БОПС 81“ не се одвивал само на струњачите.
Во првата сала на Скопското сајмиште работеле два бутика со официјални сувенири. Во бутикот на „Македонијаспорт“ се продавале тренерки, дресови и торби со ознаката „БОПС“. Во вториот, отворен од скопски „Рубин“, посетителите можеле да купат значки, привезоци, пепелници, вазни, маскоти и други предмети „во знакот на светското првенство“.
Денес зачуваните значки и билети покажуваат дека првенството имало јасно осмислен визуелен идентитет. На значките, покрај ознаката на ФИЛА, стои кириличното „БОПС“ и „Скопје 1981“.
Во салата била отворена и изложбата „Развојот на борењето во Македонија“, чиј автор бил Миладин Миладинов, кустос во Историскиот музеј на СР Македонија.
Тоа не било единственото документирање на историјата на спортот. Во библиографијата на книгата „Борење“ се споменува и публикацијата „БОПС – Билтен 2/81: Две децении на слободното борење во Македонија“.
За домашните и странските известувачи работел посебен прес-центар, предводен од спортскиот новинар Зоран Михајлов со тим соработници и студенти. За здравјето на спортистите се грижела бројна медицинска комисија од Заводот за спортска медицина, предводена од д-р прим. Никола Христов.
До 13 септември лекарите забележале само неколку полесни повреди, иако, како што изјавил д-р Градимир Чамевски, „борбите се жестоки“.
„Шабан е светски ас“
За домашната публика главен фаворит бил Шабан Сејдиу.
Тој веќе бил едно од најголемите имиња на југословенското и македонското борење:
Eвропски првак од 1977 година, светски вицешампион од Лозана истата година и освојувач на бронзен медал на Олимписките игри во Москва во 1980 година.
На првенството во Скопје југословенската репрезентација во целина не ги исполнила очекувањата. Поразите се ределе, а кандидатите за високи пласмани биле елиминирани еден по еден. Сејдиу останал единствената вистинска надеж за медал.
Во третото коло тој го победил западногерманскиот репрезентативец Ото Зигфрид по само 45 секунди. По силниот зафат Зигфрид морал да го напушти партерот со лекарска помош.
Сејдиу продолжил кон финалето, каде повторно се сретнал со олимпискиот шампион Сајпула Абсаидов. Сепак, Абсаидов бил прогласен за победник затоа што прв го освоил решавачкиот поен. „Нова Македонија“ го критикувала ваквиот исход под насловот „Чудни правила“, оценувајќи дека Сејдиу „за влакно“ ја испуштил светската титула.
Селекторот Насе Насев сметал дека Абсаидов имал спортска среќа и дека Сејдиу бил поблиску до победата. Но можеби највредната оценка дошла од новиот светски првак.
Абсаидов изјавил: „Шабан е светски ас.“
Тој го опишал Сејдиу како свој најтежок противник и истакнал дека многу напреднал и во техниката и во тактиката. Самиот Сејдиу, пред домашната публика, не го криел разочарувањето: „Жал ми е што пред своите гледачи, кои цело време ме бодреа, не успеав да освојам златен медал. Шансата беше тука…“
Среброто на Сејдиу останало единствениот медал на југословенската репрезентација на скопскиот шампионат.
Снимката како доказ
Една друга борба покажува дека видеоснимките уште тогаш можеле да имаат улога во судиските спорови.
По поразот на Киро Ристов од Финецот Пека Раухала, раководството на југословенската репрезентација вложило жалба. Тврдело дека Ристов го довел противникот во положба за туш и дека неправедно му биле поништени два поена.
Натпреварите во неговата категорија требало да бидат запрени додека судиското жири не ја погледне снимката од целата борба и не донесе конечна одлука.
Во текстот не е наведено како завршила жалбата, но деталот сведочи за техничката и медиумската опременост на првенството и за начинот на кој снимениот материјал се користел и надвор од телевизиските преноси.
Комплименти за организаторот
Претседателот на ФИЛА Милан Ерцеган во текот на првенството изјавил: „Од она што го видовме, подобро не можевме да замислиме.“
По неговото завршување оценил дека општиот впечаток на претставниците на меѓународната федерација и водачите на репрезентациите бил дека Скопје организирало едно од најуспешните светски првенства дотогаш. Тој ги издвоил топлата атмосфера, фер навивањето и гостопримството на градот.
Организациониот комитет го предводел Љупчо Самоников, а директор на шампионатот бил Стефан Арсовски. Покрај натпреварите, првенството било проследено со официјални приеми и признанија. ФИЛА му доделила златен медал, значка и диплома на Благој Попов, додека Сојузот за физичка култура на Скопје му врачил златна плакета на Ерцеган.
Чртички од БОПС
Весникот објавувал и кратки забелешки од првенството под насловот „Чртички од БОПС“.
Меѓу нив се издвојуваат неколку детали што ја оживуваат атмосферата:
- Полскиот борач Адам Сандурски бил висок 214 сантиметри и тежел 135 килограми, поради што бил наречен „џин меѓу борачите“.
- Најбројна била делегацијата на САД, со 22 члена — десет борачи, пет тренери, лекар и шест функционери.
- Американецот Крис Кембел, кој подоцна станал светски првак до 82 килограми, во Скопје допатувал со сопругата и тримесечниот син. Семејството седело во првите редови и било постојана цел на фоторепортерите.
- Особено необична била сцената пред борбата меѓу Иранецот Ефатдар Кодабакш и Полјакот Лешек Циота. Иранскиот борач задоцнил, но на партерот пристигнал со цвеќе за противникот. Полјакот го прифатил подарокот, а потоа го победил со туш.
Затворање на БОПС 81
На свеченото затворање повторно дефилирале спортистите од сите 29 земји. Претседателот на ФИЛА ги поздравил 227-те борачи, а Љупчо Самоников знамето на федерацијата му го предал на претставникот на Едмонтон. Потоа „БОПС 81“ официјално бил прогласен за затворен.
Со звуците на „Хеј Словени“ биле спуштени знамињата на Југославија, ФИЛА и „БОПС 81“, по што свечено биле изнесени од салата.
Од првенството до филмската лента
Една година подоцна, режисерот Кочо Недков го снимил документарниот филм „БОПС“.
Единаесетминутниот филм ја прикажува човековата желба за победа преку борбите од Светското првенство во Скопје. Сценариото и режијата се на Недков, снимател е Драган Салковски, а монтажата е на Драгомир Панков.
Панков за „БОПС“ го добил Златниот медал „Београд“ за најдобра монтажа на Фестивалот на југословенскиот документарен и краткометражен филм во 1982 година.
Извор и линк: Кинотека на Македонија, каталошка страница за филмот „БОПС“.
Истата година во Белград била објавена и книгата „Борење“ од д-р Саво Бојовиќ и неговите соработници. Книгата била издадена со финансиска помош на Организациониот комитет на 20. јубилејно Светско првенство во борење во слободен стил – Скопје 1981.
Во неа скопскиот шампионат е претставен како круна на повеќедеценискиот развој на слободното борење во Македонија. Авторите потсетуваат дека Македонија претходно организирала балкански првенства во 1961, 1972 и 1976 година, како и Европско првенство во 1968 година, а добивањето на Светското првенство било признание за организациската и спортската работа.
Име што некогаш го знаел цел град
Од „БОПС 81“ денес се зачувани страници од весници, билети, значки, сувенири, фотографии, книга и документарен филм.
Но не се лесно достапни официјалната програма, знамето на првенството и билтените што Организациониот комитет ги издавал под името „БОПС“.
Токму во нив можеби се наоѓа и одговорот на прашањето што ја започна оваа мала истрага: што точно значело името „БОПС“ за луѓето што го осмислиле? Можеби некогаш името било толку познато што весниците не чувствувале потреба да го објаснат.
Сите материјали од весници користени за оваа статија можете да ги најдете на овој линк.