Понекогаш историјата не се крие во големите резолуции, туку во мирисот на свеж асфалт, во звукот на мешалките за бетон и во една полициска пријава за скршен прозорец на „Опел Рекорд“. Датумот е 18 јануари 1978 година. Хартијата на „Нова Македонија“ е груба, печатот избледен, но пулсот на државата удира силно. Преку страниците од овој единствен ден, откопуваме држава која гради масовно, произведува сè – од текстил до челик, но пред сè, држава која казнува (со име и презиме објавено во весник!). Ова не е само весник; ова е огледало во кое денес одбиваме да се погледнеме.
Сите исечоци кои се користени при изработка на овој текст можете да ги пронајдете групата Вчерашни вести, која е заеднички напор на Горан Ацески од oldprilep.com (портал за архивирање на се што е поврзано со историјата на Прилеп) и arno.mk. Ацески е „виновникот“ зад скеновите на старите весници, а ние од Арно.мк за аналитичките текстови.
Тематска поделба на денот
Ако хируршки го расечеме весникот „Нова Македонија“ од 18 јануари 1978 година по оски, добиваме јасни слики за тоа како дишела Социјалистичка Република Македонија:
Инфраструктурна офанзива
Скопје во 1978 година не се гради, Скопје се излева од калапи! Во само една кратка вест гледаме како градежниот гигант „Бетон“ ветува предавање на 700 нови станови само за таа календарска година. Тоа не се згради-натрапници вметнати во постоечко ткиво (како што се прави денес!), тоа се цели нови светови. Аеродром престанува да биде ливада и ја добива својата препознатлива форма, Карпош 3 ги крева своите кули, а Капиштец станува новиот урбан центар.
Во исто време, градот инфраструктурно се приспособува на новата, сè помобилна средна класа. Пред болницата „8 Септември“ (тогашна Румунска), одделението за инвестиции на „Југопетрол“ забрзано го проектира она што денес го земаме здраво за готово, а тогаш било технолошки скок – полнилница за авто-плин. Бутан-пропанот станува гориво на новата мобилност, а државата експресно реагира на потребите на граѓаните.
Но, градежниот бум не е само скопска привилегија. Во Ресен, во населбата „Црквиште“, почнува изградба на нови 24 станови, но државата не ги заборава ниту занаетчиите – општината гради 16 нови дуќани како компензација за урнатите. Сепак, не е сè идеално. Во прилепската населба „Гогдере“ (Точила), 90 солидарни станови стојат празни со месеци бидејќи правилникот барал 10 години жителство. Овој бирократски апсурд се решава дури откако работниците од „Ридтекс“ го тужат системот пред Уставниот суд – и победуваат!
Во меѓувреме, на микро-ниво, скопската Месна заедница „Кузман Јосифовски – Питу“ во Козле покажува како се штити јавниот простор: на местото на неодамна изгорена барака, наместо зграда, тие одлучуваат да направат спортски игралишта.
Економскиот гигант
Читајќи го економскиот извештај за претходната 1977 година, како да читаме хроника на друга планета. Системот бележи физички обем на индустриски раст од 12,8% и самостојно одржува дури 30 различни индустриски гранки! Тоа е време кога Македонија произведува сè – од машиноградба и базна хемија, преку 470.000 тони руда ископани во „Злетово“, па сè до облека за најмладите, каде што гигантот „Наше дете“ отвора пет нови дуќани за да стигне до мрежа од 53 продавници низ републиката.
Масовното производство инвестира во иднината: во Прилеп се гради џиновскиот металопреработувачки комплекс „Металец“ (инвестиција од 950 милиони динари кој ќе вработи 1.600 луѓе), а паралелно во ЗИК „Прилеп“ започнува монтажата на машините во новата Сладара, која ќе го откупува јачменот од цела Македонија.
Но, овој забрзан индустриски ритам си ја плаќа цената: поради сушната зима и празните акумулации, Советот за енергетика апелира на сериозно штедење на струјата и гасење на рекламните осветлувања.
Договорот за основите на Општествениот план за развој на агроиндустрискиот комплекс од 1976 до 1980 година предвидувал ваков развој во однос на маслодајните култури:
| Републики и покраини | Шеќерна репа | Сончоглед | Соја | Маслодајна репка | Маслинка | Тутун |
| СР Босна и Херцеговина | 240 | 10 | 18 | 4 | — | 10 |
| СР Црна Гора | — | — | — | — | — | — |
| СР Хрватска | 1.950 | 68 | 25 | 67 | 36 | 21 |
| СР Македонија | 240 | 45 | — | — | — | 48 |
| СР Словенија | 240 | — | — | 3 | 1 | — |
| СР Србија без АП | 1.100 | 70 | 10 | 1 | — | 10 |
| САП Војводина | 4.800 | 484 | 83 | — | — | 7 |
| САП Косово | 150 | 18 | — | — | — | 4,5 |
Но, новинарот на „Нова Македонија“ не е тука само да фали. Тој остро ја лоцира првата системска пукнатина во гигантот: извозот паѓа за 15%. Магацините се полнат со залихи, како што е случајот со полиестерот на скопскиот „Хемтекс“. Се произведува масовно, но светскиот пазар почнува да се затвора. Ова е суптилна, рана дијагноза за крајот на еден модел на затворена економија, напишана години пред кризата официјално да експлодира.
Немилосрдната правда
Ова е можеби најголемиот шок за денешниот читател отапен од амнестии, застарувања и легализации на дивоградби. Системот во ’78-ма имал заби и не се плашел да ги покаже дури и на своите. Во Гостивар, претседателот на Општинскиот суд е безмилосно избркан од функцијата бидејќи наместо дозволените 150 квадрати, изградил куќа од 350 квадрати. Терминот во весникот е апсолутен: делото е „неспоиво со функцијата“. Немало купување на земјиштето за едно евро.
Во Скопје, пак, правдата удира во фабриката за леб „Житолукс“. Директорот и претседателот на работничкиот совет добиваат по 10 месеци ефективен затвор. Нивниот грев не е проневера на милиони, туку „повреда на правото на самоуправување“ – ја изиграле процедурата и го заобиколиле Собранието на Градот при именувањето. Тогаш, за процедурално самоволие се одело во затвор, бидејќи хиерархијата на одлучување била светиња.
Улицата и подземјето
Асфалтот од 1978 година мириса на бензин и хашиш, а полициските билтени се прецизни, со целосни имиња и регистарски таблички. Црната хроника ни отвора прозорец кон возниот парк на нацијата: на „Иво Лола Рибар“ се судираат луксузен „Опел Рекорд“ и паркирана „Застава 621“, додека кон Зелениково еден „Томос Т-14“ (возен без дозвола) удира во популарниот „Пезејац“ (Застава 125 П).
Но, вистинскиот крими-трилер, достоен за филмот „Полноќен експрес“, се одвива на јужната граница. Двајца млади Германци се фатени во Гевгелија со 2,5 килограми истанбулски хашиш напикан во резервоарот на култно спортско купе „Форд Капри“. Балканската рута очигледно работела беспрекорно, но југословенската царина не простувала – казната била затвор и протерување. За тоа време во Скопје, судовите се еднакво сурови кон уличниот криминал: еден крадец добива астрономски 11 години затвор за серија кражби од автомобили со „мајсторско“ отворање на прозорците.
Секојдневие: oд замрзнати езера до спортски драми
Надвор од политиката и економијата, животот диктира свое темпо. Дојранското Езеро е оковано во мраз дебел 10 сантиметри. Додека децата се радуваат лизгајќи се, 190-те рибари водат филмска битка: со секири кршат дупки во мразот за да ги спасат мандрите и рибите, бидејќи нивните редовни „аргати“ при риболовот – птиците, си заминале.
Во Скопје, спортската јавност е на нозе – кошаркарите на „Работнички“ се подготвуваат за историски „меч на одлука“ против белградска „Црвена ѕвезда“ за опстанок во Првата лига (натпревар во 18:30 часот). Истовремено, во скопската гимназија „Георги Димитров“ се одвива нешто што денес звучи неверојатно: војници од касарната „Маршал Тито“ не само што даваат воени камиони за школска логистика, туку и активно ја водат фолклорната секција на гимназијалците.
Еден обичен ден од минатото, сведок за архитектурата на еден систем
Зошто е важен овој ден? Затоа што ја покажува архитектурата на еден систем базиран врз планирање и строга хиерархија на одговорност. Извештајот за индустријата не е само фалба, системот имал вградени механизми за самокритика.
Моралниот контекст е уште поважен. Имало правда и за носители на функции, додека авторитетот на Градот и Работничките совети бил неприкосновен. Споредбата со нашето „денес“ е болна аутопсија. Денес, дивоградби од илјадници квадрати се легализираат за едно евро по квадрат, додека во 1978 година, вишок од 200 квадрати значел крај на судиска кариера. Македонија повеќе нема 30 индустриски гранки, нема производство, има увоз. Транзицијата не нѐ унапреди, туку нѐ деиндустријализираше – и просторно, и морално.
Овие исечоци не се материјал за ефтина југоносталгија по „добрите стари времиња“. Тие се доказен материјал за изгубената способност на едно општество да се организира, да произведува и да се повикува на одговорност. Да ги архивираме овие имиња и локации значи да зачуваме мапа од еден град и една држава што некогаш функционирала како систем, а не како импровизација.
АРХИВСКИ РЕГИСТАР: СКОПЈЕ И МАКЕДОНИЈА (ЈАНУАРИ 1978)
За крај една табела со издвоени податоци за архивски потреби.
| Категорија | Податок (Топоним / Претпријатие / Производ) | Детали и контекст од архивата |
| Топоними и улици (Скопје) | Румунска болница (Карпош) | Локација на идната авто-плинска станица. |
| Аеродром, Карпош III, Капиштец | Населби во масовна изградба (фокус на 700 станови од ГП „Бетон“). | |
| Ул. „Иво Рибар — Лола“ | Локација на сообраќајна несреќа (денес Митрополит Т. Гологанов). | |
| Пат за село Зелениково | Локација на судир на мотоцикл и автомобил. | |
| Село Грчец | Место на живеење на осуден крадец од автомобили. | |
| Козле (Водно) | Локација на изгорена барака на „Новоградба“, пренаменета во спортски игралишта. | |
| ОУ „Владо Тасевски“ | Основно училиште во Козле, до новите игралишта. | |
| Гимн. „Георги Димитров“ / Касарна „Маршал Тито“ | Локации кои соработувале за културни и фолклорни настани. | |
| Топоними (внатрешност) | Гевгелија (Граничен премин) | Локација каде се фатени шверцери со хашиш. |
| Гостивар | Локација на судски скандал со дивоградба. | |
| Прилеп (село Мажучиште) | Индустриска зона, локација на новиот комплекс „Металец“. | |
| Прилеп (населба „Гогдере“) | Денешна населба Точила, локација на 90 празни солидарни станови. | |
| Ресен (населба „Црквиште“) | Локација на засилена станбена изградба и нови занаетчиски дуќани. | |
| Македонска Каменица | Рударска населба со монтажни бараки, локација на голем пожар. | |
| Дојранско Езеро | Замрзнато езеро, загрозени мандри и трски, традиционален риболов со птици. | |
| Претпријатија и производи | ГП „Бетон“ | Градежен гигант; гради стотици станови во Скопје и Ресен. |
| „Југопетрол“ | Инвеститор во новата плинска полнилница за возила. | |
| „Наше дете“ | Претпријатие за детска конфекција со мрежа од 53 продавници. | |
| ООЗТ „Житолукс“ | Фабрика за леб; локација на скандал со прекршено самоуправување. | |
| „Хемтекс“ (Скопје) | Хемиска индустрија; спомната поради нереализирани залихи на полиестер влакна. | |
| „Металец“ (Прилеп) | Индустриски комплекс за челични одливци (инвестиција од 950 милиони динари). | |
| „Ридтекс“ (Прилеп) | Текстилна организација чии работници го собориле правилникот за станови пред Уставен суд. | |
| ЗИК „Прилеп“ / Сладара | Комбинат кој гради фабрика за пивски слад. | |
| ГП „Пелагонија“ / „Електромонтажа“ (Охрид) | Изведувачи на градежните и монтажните работи на Сладарата во Прилеп. | |
| ООЗТ „Злетово“ | Производител на оловно-цинкова руда (Јама I, II, III, IV). | |
| РП „Дојранско Езеро“ | Рибарско претпријатие со 190 вработени, претрпело големи загуби поради мразот. | |
| КК „Работнички“ | Кошаркарски клуб, се бори за опстанок во Прва лига против Црвена звезда. | |
| Автомобили и транспорт | „Форд Капри“ (Ford Capri) | Спортско купе (рег. „Сфаил 731“), користено за шверц на дрога. |
| „Опел Рекорд“ | Автомобил (СК 63-60) учесник во сообраќајка. | |
| „Застава 125 П“ (Пезејац) | Автомобил (СК 93-53) учесник во сообраќајка. | |
| „Застава 101“ (Стојадин) | Патничко возило изгорено во пожарот во Македонска Каменица. | |
| Товарно возило „Застава 621“ | Камионет (СК 927-05) удрен додека бил паркиран. | |
| Мотоцикл „Томос Т-14“ | Мотор возен без возачка дозвола кон Зелениково. | |
| Економија, ресурси и производи | Индустриско производство | Зголемено за 12,8%, опфаќа 30 индустриски гранки во СРМ. |
| Електростопанство | Раст од 27,8%, но со апели за штедење поради сушна зима и празни акумулации. | |
| Бутан-пропан гас | Ново барано гориво за автомобили во Скопје. | |
| Челични кугли и одливци | Производ на прилепски „Металец“ за рударска и цементна индустрија. | |
| Пивски слад и јачмен | Земјоделски култури планирани за сеидба на 11.000 хектари во Македонија. | |
| Хашиш во прав | 2,5 килограми набавени во Истанбул, запленети на граница. |