Во ноември 1945 година, македонскиот стандарден јазик е сè уште свежо мастило. Решенијата за македонската азбука (мај 1945) и првиот правопис (јуни 1945) се донесени само неколку месеци пред излегувањето на првиот број на „Пионерски весник“ (иако целосната научна норма ќе се заокружи дури подоцна, преку Правописот со правописен речник од 1950 на Конески и Тошев, Граматиката од 1952/1953 и тритомниот Речник од 1961–1966 во редакција на Конески).
Оваа лингвистичка анализа е правена на „Пионерски весник“ бр. 1 од 1945 година. Она што го читаме на овие страници не е неписменост, туку лингвистички судир помеѓу новата политичка директива за стандардизација и техничката, дијалектна и лексичка реалност на теренот. Дигитализираната верзија на весникот читателите на арно.мк можат да ја симнат тука со OCR направен со помош на нашиот ArnOCR!
I. Квантитативна анализа: Бројките зад транзицијата
Иако правописот е донесен во јуни 1945, овој текст од ноември истата година покажува големи отстапувања во зачестеноста на одредени форми. Статистичката (квантитативна) доминација на овие форми докажува дека тие не биле грешки, туку де факто стандард во тој краток историски прозорец.
- Апсолутна доминација на „КЕ“ (0% употреба на „ЌЕ“) Во целиот скениран текст, формата „ќе“ како честичка за идно време практично не постои. Употребена е формата „ке“ (над 35 пати): „ке бидам“, „ке си го“, „ке ми пишете“, „ке растам“, „ке се развијам“. Ова е класичен технолошки дефицит – машините немале излеано македонски букви, па се користела најблиската графема.
- Сврзникот „ОТИ“ наспроти „ДЕКА“ (Сооднос ~ 9:1) Како сврзник за воведување исказна зависна реченица, „оти“ е неприкосновен владетел во овој текст (се појавува 10+ пати), додека „дека“ е инцидентно.
- Примери: „се велеше, оти јас…“, „сметам оти вие…“, „ветете ми, оти…“, „дадоа збор, оти…“, „знајат… оти“, „учените лугје мислат, оти…“.
- Забелешка: ова не е грешка, но е значаен дел од лигвистичката анализа и говорот на времето.
- Глаголски суфикси: „-УЕ“ наспроти „-УВА“ (Сооднос ~ 8:2) Несвршените глаголи речиси ексклузивно се градат со суфиксот -уе наместо стандардизираното -ува. Оваа фреквенција потврдува дека западно/северното дијалектно јадро во Скопје силно го диктирало пишаниот збор пред целосното заживување на граматиката.
- Примери: превртуете, загледуете, погледуете, пишуењето, пишуат, забравуе, изградуењето, изградуат, кажуеја, посетуењето, угнетуење.
II. Квалитативна стратификација: Трите слоја на лексиката
Ако го анализираме речникот, текстот не е хомоген. Тој се дели на три различни лексички слоеви кои се менуваат во зависност од темата на текстот (дали е политички говор, расказ за деца или научна статија).
1. Бирократско-политички увоз (србизми и русизми)
Кога весникот известува за настани или идеологија, домашниот речник колабира. Писателите посегнуваат по готови словенски калки за да звучат авторитетно:
- Собитије – настан („Октомвриската социјалистичка револуција е најголемо собитије во историјата“). Ова се користи и денес, но во формата „собитие“, значајно е да се забележи.
- Участие – учество („зедоа дури участие во борбите“).
- Саопштете / Обавестуам – соопштите / известувам.
- Героизам / Геројот – херојство / херој. Користењето на „г“ наместо „х“ е директна фонетска преслика од рускиот јазик во тој период.
2. Научно-технички регистар
Статијата „Борба за светлина“ покажува како се создавала македонската научна терминологија.
- Лачи – зраци („светлостни лачи“, „топлински лачи“). Зборот „зрак“ сè уште не е воспоставен, па се користи метафората на „лачење“ (емитување).
- Васионата – вселената („би летнале во васионата“). Србизам кој подоцна целосно се исфрла од научниот регистар.
3. Органски (народен) микро-речник
Во детските раскази („Парче по парче“), јазикот се враќа дома и станува топол, природен, но полн со дијалектизми кои денес се сметаат за рурални или архаични:
- Тегнало – прачка.
- Кинисва – тргнува.
- Саде – само („Саде Борче ништо не прирече“).
- Емиш – овошје (користено во неутрален, а не стилски обоен контекст).
- Сутром – наутро.
- Одаа – ќумбе / соба.
III. Фонетика и Ортографија: Инженерство на согласките
Во отсуство на буквите ѓ и ќ, уредниците морале да измислуваат решенија. Текстот покажува две различни школи на правописна импровизација:
- Диграфи (ГЈ и КЈ): Обид за фонетска прецизност.
- лугје, цвекја, срекја, кукја, бракја
- Елиминирање на јотот (К и Г): Поедноставување на формата.
- ке (наместо ќе), срека (наместо среќа), грагани (наместо граѓани).
Дополнително, се забележува конзистентна елизија (испуштање) на вокали во меѓународни зборови, за да се прилагодат на македонскиот говорен ритам:
- Ароплан (наместо аероплан).
- Ародром (наместо аеродром). Ова покажува дека во 1945 година предност му се давало на говорниот, природен македонски ритам пред етимолошката (странска) точност на зборот.
Структура на податоци (База: Пионерски весник бр.1)
| Оригинален збор | Денешен стандард | Лингвистичка категорија | Контекст / Цитат |
| Тегнало | Прачка | Лексика (Дијалектизам) | „Ти имаш тегнало Борче…“ |
| Саде | Само | Лексика (Дијалектизам) | „Саде Борче ништо не прирече.“ |
| Кинисва | Тргнува | Лексика (Дијалектизам) | „…тој без Шарка не кинисва…“ |
| Сутром | Наутро | Лексика (Архаизам) | „Станав сутром рано…“ |
| Лачи | Зраци | Лексика (Србизам/Калка) | „…видливите лачи светлина…“ |
| Васионата | Вселената | Лексика (Србизам) | „…би летнале во васионата…“ |
| Собитије | Настан | Лексика (Русизам) | „…најголемо собитије во историјата.“ |
| Участие | Учество | Лексика (Русизам/Србизам) | „Многу од нив зедоа дури участие…“ |
| Ке | Ќе | Ортографија (Дефицит на графема) | „Од секој пионер зависи каков ке бидам…“ |
| Оти | Дека | Синтакса (Сврзник) | „…сметам оти вие…“ |
| -уе | -ува | Морфологија (Суфикс) | „…ја загледуете внимателно…“ |
| Ароплан | Авион (Аероплан) | Фонетика (Елизија) | „…со ароплан слегоаа…“ |