Архивирањето не е само собирање стара хартија. Тоа е чин на отпор против заборавот. Кога ќе го фатите в раце „Скопски гласник“ бр. 8 од 20 април 1929 година, не држите само службен лист на Општината. Држите рентгенска снимка на еден град кој се обидува да ги соблече шалварите на ориенталната касаба и да го облече фракот на европската метропола.
Гласникот од 1 динар
На насловната страна стои цената – 1 динар. Уредник е Драгољуб Милојковиќ, кмет на Општината. Но, она што „вреска“ од страниците не се административните фрази, туку животот што врие меѓу редовите. Овој весник е доказ дека проблемите на Скопје не се нови; тие само ја менуваат формата. Денес се гушиме во ПМ10 честички, тогаш се гушеле во маларични комарци.
Што го мачело (и веселело) Скопјанецот во 1929-та?
Листајќи го овој број, наидуваме на фасцинантни податоци кои ја рушат романтичната слика за „старо Скопје“ и ја заменуваат со суровата реалност:
- Војна со природата: Главната вест е – маларијата. Општината води битка со „Ариф-беговиот јаз“ кој тече од Ханриево (денешно Ѓорче Петров?) покрај Хигиенскиот завод низ Скопје кон Горно Лисиче и се влева во Вардар. Наредбата е јасна: водата не смее да стои, барите мора да се исушат, бидејќи „половина население е заразено“. Во околина на Скопје имало населби во кои населението страдало од маларија и до 80%.
- Сексуална револуција (или епидемија?): Амбулантата за кожни и венерични болести бележи неверојатни 93.000 посети! Се разбира, се работи за посети од цела Македонија (можеби и пошироко, но бројките се навистина големи).
- Месарите во „штрајк“: Општината ги замрзнува цените – говедското е 24 динари, свинското 22. Месарите возвраќаат со „пасивна резистенција“ (не носат месо во дуќаните). Властите, пак, дозволуваат „увоз“ на месо од страна за да го скршат отпорот. Звучи познато?
- Моден крик: Наспроти калта и комарците, во „Пасаж Ароести“ (денес непостоечки, лоциран кај старата Пошта) сјае излогот на „Браќа Мацура“. Се нудат чевли „Тојо“ од јапанско ткиво и лаковани салонки во боја на „шампањ“.
ИЗВАДОК
ЗА ЗДРАВСТВЕНОТО УНАПРЕДУВАЊЕ НА СКОПЈЕ (Предавање на д-р Ч. Ѓурѓевиќ одржано на седницата на Општинскиот одбор на ден 13 март 1929 година) „Значи, и на тој проблем треба што побрзо да се пристапи, ако се сака да се изгради град според современите барања на хигиената и ако се сака да се осигура населението од цревни заразни болести. Не треба да се заборави дека во Словенија има мали населби и села со канализација, а да не зборуваме за културна Европа. (...) УЛИЦИ И ЗГРАДИ Да напоменеме дека за градот Скопје се потребни повеќе широки улици - булевари до 40 метри ширина, кои би претставувале главни сообраќајни линии со околината и со поедини делови на градот заради идниот сообраќај. Тие засега би биле засадени или со двојни редови дрвја од двете страни, или уште подобро - средината на улицата во поволна ширина да се засади со дрвја, да се направат градини, бавчи, скверови, бидејќи сообраќајот е сè уште мал. Тие работи треба да се направат со сегашната улица Анриева кај Железниот мост. Така таа евтино би се поплочила, а низ средината би одел парк.“
ГРАД ШТО СЕ СОНУВА СЕБЕСИ
Овој весник сведочи за една амбициозна визија. Во време кога градот се бори со елементарна хигиена, урбанистите сонуваат за булевари широки 40 метри! Се пропишува правило: улицата мора да биде широка колку што е висока зградата (16-18 метри), за да има сонце и воздух.
Само да внимаваме овој напис да не го видат денешните урбанисти – недај Боже ќе добијат срцев удар!
Тоа е парадоксот на Скопје во 1929: наутро се гази во вирови со ларви од комарци, а навечер се оди во кино „Аполо“ да се гледа „Живиот леш“ или во Народниот универзитет да се слуша предавање за „Психоанализа на жената“. Интелектуална Европа и балканска кал, рака под рака.
Денес: како стигнавме од идеи за булевари од 40 метри до урбан хаос?
Што научивме по скоро еден век? Тогашните урбанисти сфатиле дека на градот му требаат „бели дробови“ – широки улици и проветрување. Денес, кога имаме механизација за која во 1929 можеле само да сонуваат, ние ги затвораме тие продори.
„Ариф-беговиот јаз“ го нема, маларијата е искоренета, но добивме нови „болести“ – згради нацртани без осет за хумано живеење. Загадување на кое може да „завидува“ светот. Многу култни места се исчезнати и заменети со безлични згради, коцкарници или турбо-фолк, тие се само фуснота во историјата, прегазени од новите регулациски линии.
Но, тоа не е сѐ!
Во согласносто со принципите на „Временска капсула“, во продолжение пренесуваме табеларна архива на институциите, објектите и топонимите споменати во „Скопски гласник“ бр. 8 (20 април 1929).
- Институции: Амбуланта за кожни и венерични болести, Поштенска штедилница (Филијала), Хигиенски завод, Општинска амбуланта, Народен Универзитет, Ислахана – стаклена градина, Војничко гробје, Сточен пазар
- Културен живот: Народно Позориште, Кино „Балкан“, Кино „Аполо“, Бившо кино „Вардар“, Локал „Славија“, Локал „Сарајево“, Скопски Спорт Клуб (С.С.К.), Фудбалски клуб „Победа“
- Топоними: Ариф-бегов јаз, Ханриево (Ѓорче Петров), Горно Лисиче, Пасаж „Ароести“, Дрвени мост, Гвоздени мост
- Аптеки: Ристић, Крстић, Франсевић, Јовановић, Ставрић, Богојевић, Низхет, Шкодреано, Пијасијано, Сури, Геновић
- Трговија: Браќа Мацура (Продавница за чевли и мода), Спира Милошевиќ и Комп. (Англиски штофови), Далматински Подрум (Вина), Дворска Аптека Богојевиќ (Козметика)
ИНСТИТУЦИИ И ЈАВНИ ОБЈЕКТИ (1929)
| Институција / Објект | Локација / Адреса | Година / Контекст | Детали од весникот |
| Амбуланта за кожни и венерични болести | Периферија (кај старата болница) | Основана 1921 | Шеф: д-р Леонид Т. Кисличенко. Сместена во дрвена барака, поседувала библиотека и фотоапарат за документација. |
| Поштенска штедилница (Филијала) | Скопје | Основана 15.08.1927 | Формирана по иницијатива на Трговско-индустриската комора за развој на Јужна Србија. |
| Хигиенски завод | Скопје | Основана 1921 | Централна институција за борба против маларијата; го посетил дописникот на лондонски „Тајмс“. Денес „Институт за јавно здравје“ (ИЈЗ) |
| Општинска амбуланта | Зграда на Општината | / | Организирала бесплатно „калемење“ против големи сипаници (мај 1929). |
| Народен Универзитет | Сала на Народен Театар | / | Организира јавни предавања (пр. Проф. Владимир Дворниковиќ за психоанализа). |
| Ислахана (Градски парк) | Општинска стаклена градина | Продажба на цвеќе и садници од страна на Општината. | Цвеќиња: Asparagus (Аспарагус), Cyperus (Циперус), Begonia (Бегонија), Coleus (Колеус), Selaginella (Селагинела – во огласот Sila-gimela), Зумбули, Шебој. |
| Војничко гробје | Позади „Старото гробје“ | Санитација | Се најавува негово прекопување и пренос на коските во костурница. |
| Сточен пазар | Чаир | Мобилизација / Пазар | Општинско збориште за преглед на коморска стока. |
КУЛТУРА, ЗАБАВА И СПОРТ
| Објект / Клуб | Локација | Репертоар / Настан | Забелешка |
| Народно Позориште | Кеј на Вардар | Претстави: „Крвав јаглук“, „Шумарева Криста“, „Зверчица“, „Гусар“. | Центар на културниот живот со дневни и вечерни претстави. |
| Кино „Балкан“ | / | Филм: „Кнез Борис“ (со Иван Можухин). | / |
| Кино „Аполо“ | / | Филм: „Живи леш“; Најава за „Крик меса“ (Емил Јанингс). | / |
| Бившо кино „Вардар“ | ул. Принца Ђорђа 19 | / | Се споменува само како ориентер за локацијата на „Далматински подрум“. |
| Локал „Славија“ | / | Весело позориште (кабаре) „Би-ба-бо“. | Почеток во 10 часот |
| Локал „Сарајево“ | / | Оркестар секоја вечер (од 19 ч). | / |
| Скопски Спорт Клуб (С.С.К.) | Игралиште на С.С.К. | Јубилеј 10 години (основан 1919). | Прослава за Велигден (5-6 мај) со гости: „Соко“ (Белград) и „Грађански“ (Ниш). |
| Фудбалски клуб „Победа“ | / | Победа над „Граѓански“ (1:0). | Се споменуваат играчите: Станковиќ и Назим Махмутовиќ. |
ТОПОНИМИ И ИНФРАСТРУКТУРА
| Топоним | Опис / Функција | Проблем / Состојба во 1929 |
| Ариф-бегов јаз | Канал за наводнување | Течел од Ханриево (Ѓорче), покрај Хигиенски завод, низ Скопје до Г. Лисиче. Главен извор на маларични комарци. |
| Ханриево | Населба (денешно Ѓорче Петров) | Почеток на Ариф-беговиот јаз. |
| Горно Лисиче | Село (денес населба) | Место каде јазот се влевал во Вардар. |
| Пасаж „Ароести“ | Трговски премин | Лоциран помеѓу ул. Краља Александра и Крушевачка, до Главната пошта. Дом на чевларницата „Браќа Мацура“. |
| Дрвени мост | Мост преку Вардар | Лоциран кај Главната пошта (денешен Кеј 13 Ноември). |
| Гвоздени мост | Мост преку Вардар | Спомнат за регулација на ул. Анриева. |
ДЕЖУРНИ АПТЕКИ (Април 1929)
| Аптека | Сопственик / Име | Улица (Тогашен назив) | Ден на дежурство |
| Десна обала (Центар) | Ристић | Краља Петра 48 | Недела, Петок |
| Крстић | Краљевића Ђорђа 33 | Понеделник, Сабота | |
| Франсевић | Војв. Мишића 1 | Вторник | |
| Јовановић | Трг Краља Петра | Среда | |
| Ставрић | Војв. Мишића 10 | Четврток | |
| Лева обала (Чаршија) | Богојевић (Дворска) | Цара Душана | Недела, Сабота |
| Низхет | Цара Душана | Понеделник | |
| Шкодреано | Ул. 101 бр. 40 | Вторник | |
| Пијасијано | Цара Душана | Среда | |
| Сури | Карађорђева 118 | Четврток | |
| Геновић | Карађорђева 20 | Петок |
ТРГОВИЈА, МОДА И РЕКЛАМИ (1929)
| Дуќан / Фирма | Локација | Понуда / Брендови | Детали од огласот |
| Браќа Мацура (Продавница за чевли и мода) | Пасаж „Ароести“ (помеѓу ул. Краља Александра и Крушевачка, до Гл. Пошта) | Чевли: Марка „Union“ (последни новитети). Шешири: Марка „Borsalino“. Мода: „Тојо“ (јапонски), чевли во боја на шампањ, драп и какао. | Нагласуваат дека имаат чевли за цела фамилија: „за тато, мама, дедо, баба и љубимците ќерка и син“. |
| Спира Милошевиќ и Комп. | ул. Краља Петра 44 | Англиски штофови | Штофови за машки и женски одела, платна. |
| Далматински Подрум (А. Тудора) | ул. Принца Ђорђа 19 (до бившо кино „Вардар“) | Вина | Првокласни далматински вина од Вис и Хвар. |
| Дворска Аптека Богојевиќ | / | Козметика | Прашок против потење нозе, течност за жуљеви, „Шаполин“ за чистење шешири. |