Во време кога сè почесто не прашуваме каде да најдам информација, туку кого да прашам – а одговорот сè почесто е АИ – прашањето за тоа од каде таа АИ учи станува клучно. Зад секој „паметен“ одговор стојат години човечка работа, уредување, расправи и извори, а едно од централните места каде што тоа знаење се собира и проверува е Википедија.
Затоа најновата вест за нејзините партнерства со големи АИ-компании не е технолошки куриозитет, туку сигнал дека се наоѓаме на пресвртница. Во таа глобална слика, прашањето не е само каква ќе биде иднината на Википедија, туку и дали Македонија ќе биде видлива, препознатлива и точно претставена во свет каде што знаењето сè повеќе се филтрира низ алгоритми, а сè помалку низ живо човечко искуство.
Од енциклопедија до инфраструктура на светското знаење
Во сенка на еуфоријата околу вештачката интелигенција, Wikimedia Foundation тивко објави вест што има подлабоки последици од било која нова апликација или „револуционерен“ чет-бот. По повод 25 години постоење, фондацијата соопшти дека воспоставила партнерства со низа големи технолошки и АИ-компании, меѓу кои Amazon, Meta, Microsoft и Perplexity, преку сервисот Wikimedia Enterprise. Формално, станува збор за комерцијален пристап до содржините на Wikipedia – побрз, постабилен и наменет за масовна, индустриска употреба. Неформално, ова е признание на еден факт што одамна го живееме: Википедија е темелот врз кој АИ-системите го градат своето „знаење“.
Ова не е предавство на идејата за слободно знаење, туку обид за преживување. Во свет каде што содржината се презема, се апсорбира и се прераскажува без извор, Википедија конечно вели: ако веќе сме глобална инфраструктура, тогаш мора да постои начин таа да се одржи.
Кога знаењето станува невидливо
Парадоксот е очигледен. Никогаш во историјата Википедија не била поважна, а никогаш не била поизложена на исчезнување од свеста на корисниците. Денес сè почесто добиваме одговор без да видиме страница, извор или контекст. АИ го сервира резултатот, а човечкиот труд зад него останува скриен. Опасноста не е во тоа што машините „пишуваат“, туку што луѓето престануваат да читаат, да проверуваат и да учествуваат.
За Википедија, најголемиот предизвик не е технологијата, туку губењето на директната врска со заедницата. Без уредници, расправи, историја на измени и жив дијалог, таа лесно може да се претвори во архив без пулс – огромен, корисен, но мртов. Затоа новите партнерства се обид да се постави јасна граница: содржината може да се користи, но човечкиот извор мора да се почитува и одржува.
Македонија и прашањето „дали постоиме“
Во овој глобален контекст, присуството на Македонија на Википедија престанува да биде техничко или хоби-прашање. Тоа станува прашање на опстанок во дигиталната меморија. АИ не оди по архиви, не копа по пожолтени весници и не ги препознава усните истории. Таа учи од она што е веќе напишано, структурирано и достапно. Ако таму нè нема – тогаш едноставно нè нема.
За оние што се занимаваат со архивирање на популарната култура, ова е особено болно и јасно. Бендови што постоеле кратко, фензини што излегле во неколку броеви, радио-емисии што го обликувале вкусот на една генерација, графити-сцени, локални митологии – сето тоа или е запишано, или исчезнува. Во ерата на АИ, незапишаното не е само заборавено, туку алгоритамски непостоечко.
Од локален архив до глобален извор
Секоја македонска статија на Википедија денес е повеќе од енциклопедиски текст. Таа е извор од кој утре ќе учат машини, студенти, новинари и истражувачи ширум светот. Таа е заштита од туѓи интерпретации, од површни резимеа и од „неутрални“ наративи што доаѓаат однадвор. Во таа смисла, архивирањето на популарната култура не е носталгија, туку активна културна политика – иако без институции, без буџети и без фанфари.
Википедија како фронт, не како музеј
Во време кога знаењето сè почесто се сведува на краток одговор без прашања, Википедија останува редок простор каде што сложеноста сè уште има вредност. Таа не е совршена, но е жива. А за Македонија, таа е еден од ретките глобални простори каде што можеме самите да зборуваме за себе, со свој јазик, свои извори и свој контекст.
Затоа оваа вест не е само технолошка. Таа е потсетник дека иднината на знаењето не се решава во сервери и алгоритми, туку во тоа дали ќе продолжиме да запишуваме, уредуваме и сведочиме. Во спротивно, некој друг – или нешто друго – ќе го направи тоа наместо нас.