Давор, откако го прочита мојот расказ (оној од Водно, мојата замаглена исповед, мојата „ајде да се преправам дека сум мрднав” епизода), реши дека тоа е одличен момент да ме докрајчи. Не психички – не, тоа би било премногу лесно. Физички. Со планина.
„Следно ниво, брат,“ рече со таа негова насмевка од која човек се препотува. „Попова Шапка.“
Попова Шапка се издигаше пред нас како Монт Еверест. Буквално. Не затоа што е Еверест, туку затоа што јас сум човек што и на тротоар гледа накосо како на алпинистички подвиг. Ама еве ја и најголемата иронија: на маицата што ја носев имаше натпис „EVEREST.“ Случајност. Жими мајка. Или некој таму горе (или долу) си игра сеир со мене.
Вчера Давор ме убедуваше да одиме. „Ја ќе скијам,“ ми вели, „ти земи лаптоп, работи со поглед на планина. Бонбона!“ Таа е неговата верзија на хуманост: ќе ти даде кислород, ама ќе ти ја земе душата.
И јас, човек што не скијал со децении, човек што кога ќе чуе „скијање“ инстинктивно се фаќа за колено и бара здравствена книшка, го гледам и си велам: мајката, ќе сум бил турист! Онаа македонска варијанта – штедам цела година за да се лизгам два дена на бело и да пливам три во сино (а уствари се излежавам на жолто), па да се вратам дома со селфи и празен џеб. Ама друго нешто ми се вклучи во главата: детството. Сараево. Јахорина. Снег што тогаш изгледаше како вечност.
Се сеќавам кога татко ми првпат ме однесе на Јахорина. 1987. Немав ни десет. Стоиме горе и гледаме долу – облаци, така мислев. Или тоа беше само мојата детска потреба светот да изгледа поголем од станот и од распоредот. Знаев да скијам. Барем мислев дека знам. Ние на врв планина. Стрмна удолница под нас. Јас се пуштам како да сум Бојан Крижај – цик-цак, крст-криж, грациозност, Сараево осумдес-четврта. И нормално – се истумбав како Алберто Томба, само без победа, без стил, без ништо (иако направив 5-6 пируети и салта. Кога се освестив, ги гледам везовите на половните скии – неодврзани. Судбината ми држела предавање.
Потоа имаше уште скијања, уште падови. Ама тој пад ми остана како архива во телото: доказ дека јас сум човек што сака да падне – ама на метафоричен начин.
Во осумдесеттите во Југославија, пластични скиички беа модата. Кај што имаш снег и брда, како во моето Сараево, тоа ти е основна зимска опрема. Се спуштавме по ритчињата, вревевме како што знаат само деца што не им треба причина за радост. И од никаде – излетува еден од „непријателите на друштвото“, го викавме Белокосец. Излета од влезот ко разјарен вепар и право во санката. Од забавата ни остана дрвен крш. Ама тоа беа осумдесетти. Тоа беше Југославија. Никој никого не тужеше. Постоеше ред: старите се почитуваат, а ако ептен те изнервираат – правиш бомба од кал и бобинки и му ја фрлаш на тераса. Не велам дека го направивме тоа. Само велам дека кал имаше. (тука намигнувам, ама не ме гледате)
И така – назад во сегашноста, во оваа ера каде што и снегот е организиран туризам. Давор ме носи на Попова Шапка како човек што носи пријател на терапија, ама терапијата е удолница.
„Слушај,“ ми вика, „јас ќе скијам, ти работи. Поглед, воздух, живот!“ (веќе го кажа, памтиш?)
Да, си велам. Работа со поглед на планина. Кој би одбил? Само што јас сум човек што кога ќе каже „работа“ мисли „седење“. Кога ќе каже „планина“ мисли „лаптоп“. А кога ќе каже „живот“ – се смее нервозно.
На мојата загриженост дека ќе ми го украдат лаптопот од кола, Давор, тој ѓавол на чистиот воздух и здравиот живот, ми извади логика од џеб како медицински совет: „Подобро во кола отколку да се лизнеш и да го скршиш на мраз.“
И стварно – тоа е реченица што разбира дека предметите ти се продолжение на идентитетот. Лаптопот не е лаптоп. Лаптопот е доказ дека „нешто правиш.“ Дека постоиш. Дека не си само тело што се движи од работа до продавница и од таму до дома.
Решив да го оставам лаптопот во хотелчето. Тоа ми звучеше како компромис. Ама кога си на планина – мораш да планинариш. Непишано правило. Како поздравувањето на Водно. Како потта. Како тоа што секогаш некој ќе ти каже „убаво време“ баш кога душа испушташ.
„Нема каде,“ ми порача келнерот – некултурен, но фер. Лик со пост-трауматичен туристички синдром. Го разбирам. Работи човек со луѓе. Тоа е доволна дијагноза.
„Носи си го на грб.“
Е па – лаптопот во кола. Па што биде – биде!
Го испратив Давор. Ми мавна со рака и се изгуби во редицата скијачи како деца што се препуштени на судбината на гравитацијата. Момент на препуштање, губење контрола, уживање во моментот – нешто што мојот мозок никогаш нема да ми го дозволи. Мојот мозок е внатрешен инспектор. Секогаш пишува казни.
Јас свртив едно кругче накај стазите, несигурен ко Бамби на снежна идила, а во суштина – ко човек што случајно залутал во туѓа радост. Поминав покрај разиграна албанска младина што се спушташе со санки. И тие несоодветно облечени, ко мене – фармерки, чизмички, тој тип оптимизам што не се плаши од влажни чорапи. На едно ритче – новокомпонирана црква. А таму никој. Мир надвор од вревата. Седнав на клупа и контемплатирав, небаре сум монах на Тибет. Омммм…
И таму, со погледот закован во белината, ми дојде прашањето што секогаш ми доаѓа кога одам некаде: Што сум јас? Дали станувам турист – оној обичен македонски народњак што штеди за да скија и да плива, па да се врати со три приказни и пет снимки? Или се стремам кон нешто повисоко? (Од оваа перспектива – да, буквално сум повисоко.) Или ме влечат корените, планините, митологијата? There can be only one – вика во мене Highlander кој потекнува од кршот на Црна Гора додека се пробивам низ снег со чизми, наместо со скијачки кондури или – недај боже – скии.
Каде и да одам, што и да доживувам, имам чувство дека сум затворен во затворот на својот ум. Единственото нешто што ме ослободува е пишувањето. Тоа е мојата жичара. Само што не ме качува до врвот на планината па со скии надолу – туку ме носи од збор до реченица, нагоре.
Шетав што шетав – од стаза до асфалт, од асфалт надолу, па пак нагоре, неколку крукчиња. Моето епско искачување овој пат беше кратко. Кога ќе се споредиш со планината, секое крукче изгледа смешно, ама телото не знае за споредби – телото знае само за здив.
Се вратив кај келнерот и нарачав кафе. И еј – навистина работам со поглед на планина. Давор беше во право. А тоа ме плаши повеќе од мразот.
Додека ѝ праќав на слики на жена ми, во позадина се мешаа Spandau Ballet (“Morning After”) и Duran Duran, како да ми прават саундтрак од осумдесетите, од времето кога одев на скијање – ко за инат!
Пишував што пишував. И тогаш – апокалипса. Не снежна, туку детска. Стотици деца навреа во хотелот. Нарачки за чоколадни млека и пилешки прсти. Врева што има фреквенција од полициска сирена. „Имаш нога,“ би рекла жена ми – каде и да одам, пикни ме во празно место и за две минути ќе влезат десет муштерии. Опкружен со луѓе – а секогаш во потрага по самотија.
Како за инат, радиото ми пушта Hello – Hello, is it me you’re looking for? – и јас си велам: Да, баш, вас ве барав. Супер ми е! Пишувам најдобро кога сум опкружен со хаос. Тоа е мојата природна средина – како жаба во кал, само со тастатура.
„Апокалипса.мк“ ја напишав на најнесоодветни места: додека детската вика „подај, шутирај, гооол!“ ме удираше како бран во „Спорт Кафе“ во балонот на спортски центар Аеродром, додека го чекав син ми да заврши фудбал. Малиот фудбалер (сега големо момче) ми се лутеше што се ѕверам во компјутерот, наместо во него. И во право е. Ама тоа е појако од мене. За него се жртвувам кога мора. Ама и од мене се бара жртва: додека сум тука на светов да пишувам и документирам, да бидам архивар на македонската реалност – како мува на ѕидот, неприметен, а постојам.
Го затворив компјутерот и излегов надвор во планинската идила. Воздухот ме удри како нешто што ми фалеше и ме враќаше во мојот елемент од детството – чисто, ладно, искрено.
Давор ме пречека насмеан и освежен, со туп-туп звукот на тврдите скијачки чизми. Совршено наивен. Совршено несвесен дека од планина – повторно – се симна во мој расказ!