Сè започна со неколку халуцинирани зборови и еден дигитален проверувач на код. Три години подоцна, на екранот на нашиот компјутер се појави реченица која изгледа како јазичен еликсир, напишана со речиси арогантна леснотија: „Брз жолт џин Љупчо со ќеф ѕида њушка, ја гаѓа в цел хмељ.“ Ова не е само текст. Ова е моментот кога Gemini Pro, со само една инструкција и еден обид, го испорача она за што на неговите претходници им требаа десетици обиди и „километри“ инструкции. Вистински панграм на македонски јазик. Од прва. Со 43 карактери. Речиси совршено.
Микро-архив: Хроника на скршената кичма (2023–2026)
За да разбереме зошто овој момент е толку значаен, мора да го погледнеме архивот на оваа тригодишна опсесија на Арно.мк:
- ChatGPT му ја скрши „кичмата“ на македонскиот панграм!
Март 2023: Ерата на халуцинациите. ChatGPT (GPT-3.5) беше во својата „софистичка“ фаза. Самоуверено тврдеше дека напишал панграм, а во реалноста испушташе по 11 или 13 букви. Четботовите тогаш едвај ја препознаваа нашата кирилица како посебен систем. Тогаш решивме да го преземеме контролниот механизам: со помош на самиот ChatGPT напишавме апликација за проверка на панграми. Тоа беше првиот пат кога го принудивме моделот да го користи сопствениот код за да си ги види грешките. - Го пробавме Claude на македонски јазик и ова се резултатите
Март 2024: Сократовскиот Claude. Се појави Claude на Anthropic. Иако беше најавуван како врв на логиката, за македонскиот јазик тој беше „сократовски“ настроен: знаеше дека ништо не знае. Падна на првиот тест со 11 букви во минус. - Панграм проверувач 2.0, во потрага по вистински панграм на македонски јазик
Август 2024: Човечкиот инает и Николиште. Ова беше пресвртницата. Читателот Николиште, инспириран од нашиот „Панграм проверувач 2.0“, го фрли ракавицата. Со реченица од 44 карактери („Шах, ѓоа го држи пак, ем слој иљач в џеб, фаќање цут низ ѕид.“) го собори деценискиот рекорд на Живко Гроздановски (Тих џепарош офкајќи гаѓа ѕид со ‘рж, љубезна молња цвичи, 45 карактери) од првиот конкурс на „Окно“. Арно.мк ја презеде таа линија и со „хируршко“ дотерување стигнавме до 42 карактери! „Шах, ѓоа ‘ржи пак, слој иљач в џеб, фаќање цут низ ѕид – гем!“ (42) - Дали Claude 3.5 конечно му ја скрши кичмата на ChatGPT-4o?
Јуни 2025: Првите пукнатини во „кичмата“. Claude 3.5 Sonnet конечно успеа да состави панграм, но со 69 карактери и по дури 5 обиди, користејќи чудни зборови како „њушкав“. Во исто време, „семоќниот“ GPT-4o сè уште се мачеше со 104 карактери. - Го тестиравме најновиот модел на вештачка интелигенција на Фејсбук
Јули 2025: Llama и отворениот код. Llama 3.1 на Мета покажа дека отворената наука има мускули. По три обиди стигна до 143 карактери. Далеку од рекордот, но фасцинантно брзо за модел кој штотуку „прооде“ на македонски.
Јануари 2026: Моментот кога Gemini Pro „од прва“ ја погоди целта
Денес, играта се смени. Gemini Pro стапи на сцената без загревање. Не му требаа десетици обиди како на неговите претходници, ниту мачни објаснувања за тоа што е азбука. Само една инструкција. Еден единствен обид. Резултатот е застрашувачки блиску до совршенството: 43 карактери.
Иако технички сè уште не го собори нашиот тешко стекнат „човечки“ рекорд од 42 карактери (кој го држиме со заби и нокти!), фактот што машината го изведе ова „од ракав“, без никаква помош и корекција, е моментот кога сфативме дека вештачката интелигенција веќе не учи – таа знае.
Еве го тој историски дигитален запис, btw најкраток панграм на македонски јазик.
„Брз жолт џин Љупчо со ќеф ѕида њушка, ја гаѓа в цел хмељ.“
Контекст: Математичкиот „ѕид“ од 40 букви
Зошто бројката 41 или 42 е толку фатална за нашиот јазик? Македонскиот јазик не е само низа од карактери; тој е ритам од слогови. За да ги поврзеш сите 31 уникатна буква од азбуката, потребни ти се самогласки (А, Е, И, О, У) како „лепак“.
Во панграм од 41 буква, имаш само 10 „везивни“ повторувања (31 уникатна буква + 10 повторувања). Тоа е математички напор кој се граничи со апсурд. Обидете се да конструирате мисла каде на секоја трета согласка доаѓа само една самогласка, а притоа да не звучите како во бунило. Иако во македонскиот јазик постојат такви зборови, тие претежно комбинираат исти букви, како црв, прв, врв, крв / грст, брст, крст, прст, Трст итн.
Иако првичниот панграм на Gemini беше од 43 карактери и содржеше збор како „њушка“ (кој не е македонски), со малку човечка „корекција“ и дотерување, стигнавме до три верзии кои ја допираат магичната граница од 41 карактер:
- Брз жолт џин со ќеф цел хмељ в ѕид, гаѓа коњ, шок – ај, пуч! (41)
- Хм, брз жолт џин Љупчо со ќеф цел в ѕид гаѓа коњ, шок – ај! (41)
- Хм, жолт џин Љупчо со ќеф в ѕид гаѓа цел, брз коњ, шок – ај! (41)
Ова се веројатно „математичкиот ѕид“ за разбирлива реченица на македонски јазик. Се разбира, не значи дека е невозможно да се оди под оваа граница
Денес: Од „њушка“ до јазична револуција
Иако Gemini сè уште се мачи со некои нијанси на македонскиот вокабулар, напредокот е неспорен. Ова веќе не е борба за тоа дали вештачката интелигенција ја знае азбуката – ја знае. Ова е борба за елеганција и економичност на изразот.
Gemini Pro покажа дека моделите конечно престанаа да бидат само „статистички папагали“ кои предвидуваат зборови. Тие почнаа да ја разбираат структурата на карактерот и неговата функција во сложени јазични конструкции. Ова е „бенчмарк“ победа која го надминува обичното пребарување податоци. Ова е креативност под екстремен притисок.
Завршница: Потрага по магичната триесетка
Дали е можно да се оди под 40? Дали постои совршениот македонски панграм од 31 буква кој нема да звучи како шифра за лансирање проектили, туку како поезија?
По три години тестирање на секој модел што се појави на дигиталниот хоризонт, денес сме поблиску од кога било. Вештачката интелигенција ни ги даде алатките, Николиште ни ја даде надежта, а Gemini ни ја покажа брзината. Следната станица е границата од 30. Кој и да ја пробие – човек или машина – ќе го запише своето име во дигиталната меморија на македонскиот јазик.
Само едно е сигурно: леснотијата со која Gemini ја совлада препраката јасно укажува дека ќе ни треба нова мерна единица, нов бенчмарк тест, за следната фаза од нашата опсесија.