Во нашите досегашни истражувања за македонскиот панграм (реченица која ги содржи сите букви од азбуката), патот неминовно нè водеше кон најтесните грла на нашиот вокабулар. Тука, самогласките (А, Е, И, О, У) како „воздух“ на јазикот се повлекуваат, а вокалното Р ја презема улогата на јадро на слогот. Ова не е само лингвистички куриозитет; ова е лексички „хак“ кој му овозможува на македонскиот јазик да пренесе комплексни значења со минимален број карактери. Постои само еден проблем – кај голем дел од овие зборови буквите се повторуваат и тоа претставува проблем во нивното користење за панграми. Но, да видиме.
Архивот на вокалното „Р“: Целосниот лексички инвентар
Подолу даваме една целосна (работна) листа на зборовите без самогласки кои се во употреба во македонскиот јазик. Дефинициите ги извадивме од Официјалниот дигитален речник на македонскиот јазик, и таму овие зборови се прецизно дефинирани лексеми со длабоки корени. Нивната структура е клучна за разбирање на економичноста на македонскиот јазик:
1. Зборови без согласки со две букви (Атомски структури)
- ‘рж | ж. (бот.) Житно растение, житарка со цврсто високо стебло; Secale cereale.
- ‘рз | чест. Образ. Не му остана ‘рз.
- ‘рс | м. Изговор и бележење на звук што се слуша при кршење суви гранки, при џвакање и сл.
- рт 1 | м. Вид ловечко куче. Го поведе ‘ртот и тргна на лов.
- рт 2 | м. Тесен, истурен дел од копно што се дига во висина и се пружа во море и сл.
2. Зборови без согласки со три букви (Најфлексибилните алатки)
- брз | прид. Што во кусо време поминува поголемо растојание.
- врв | м. Највисок дел од нешто што се издигнува во височина.
- врк | м. Трага што ја остава куршум испукан од ловечка пушка.
- врл | прид. Што е лош, поган, лут, завидлив.
- врз | предл. Означува местоположба, наоѓање или движење озгора на или по површината на нешто.
- грб 1 | м. Заден дел од телото меѓу вратот и половината.
- грб 2 | м. Знак, симбол на држава, на град, на благородничко семејство и сл.
- грд | прид. Што е по својот надворешен изглед неубав, непривлечен, непријатен.
- грч | м. Силно и болно стегање на мускул или на група мускули; контракција.
- дрт | прид. Што е стар, опаднат.
- крв | ж. Црвена течност што тече низ крвните садови на човекот и животните.
- крт 1 | прид. Што лесно се крши, се дроби.
- крт 2 | м. Неплодна посна земја.
- крк | изв. Подражавање на звук со кој се искажува кршење на нешто или удар по нешто.
- мрс | м. Храна која содржи масти (месо, сланина, млечни производи и сл.).
- мрк | прид. Со боја меѓу жолта и црна или сива и црна, темножолт или темносив.
- прв | бр. Што е почетен, што е во набројувањето или во редот пред сите други.
- прч | м. Јарец.
- срп | м. Направа за рачно жнеење со рачка и метален остар дел во форма на полумесечина.
- срж | ж. Срцевина што се наоѓа во внатрешниот дел на коските.
- срт | м. Горен дел од планина, рид и сл.; гребен.
- трк | м. Трчање.
- трн | м. (бот.) Име на разни растенија обрастени со боцки.
- црв | м. (зоол.) Вид животно, безрбетник, со долгнавесто и меко тело што се движи со влечење.
- црн | прид. Што има боја на јаглен.
3. Зборови без согласки со четири букви (Сложени значења)
- брст | м. Гранчиња и шума, лисје од дрвја за хранење на добитокот; лисник.
- врст | ж. Години на старост, возраст.
- грст | м. а) Составени двете дланки во форма на длабок сад. б) Количество колку што може да соберат две составени дланки.
- крст | м. а) Симбол на христијанската религија. б) Молитвен знак со десната рака.
- прст 1 | м. Секој еден од крајните делови на раката или на ногата.
- прст 2 | ж. Горниот, растресит дел од почвата.
- смрт | ж. Престанување на животот, на животните функции на организмот.
- скрб | м. Длабока душевна болка; тага, јад.
- стрв | м. Труп на мртво животно; мрша.
- Трст | м. Град во Италија (топоним).
- штрб | прид. Тој што нема еден или повеќе заби, особено однапред.
- штрк | м. Преселна птица со долг, црвен клун и долги, црвени нозе.
4. Зборови без согласки со пет букви (Јазични споменици)
- цврст | прид. Тврд, отпорен на удар и на притисок, траен; густ.
Контекст: Сонантна економија – „Хакот“ на јазикот
Оваа економичност е директна предност при решавањето на јазичните загатки. Како што забележавме при неодамнешното тестирање на моделот Gemini Pro, токму зборовите без самогласки се клучот за пробивање на „математичкиот ѕид“ од 40 карактери во пишувањето панграми. На пример, користењето на зборот ‘брз’ во тие експерименти несвесно го активираше овој механизам, заштедувајќи драгоцени самогласки кои инаку би го зголемиле бројот на карактери.
Денес: Алгоритми наспроти автентичност
Нашите анализи на вештачката интелигенција покажуваат дека модерните јазични модели (LLMs) ги претпочитаат овие зборови токму затоа што се математички ефикасни. Тие се идеални за оптимизација на просторот, но за нас, овие зборови се многу повеќе од ефикасност – тие се емотивна текстура. Има тежина во скрб која ниту една самогласка не може да ја омекне.
Завршница: Чувајте го „Р“-то
Лексичката анализа на зборовите без самогласки ни покажува дека јазикот не е само средство за пренос на информации, туку и архитектура. Кога следниот пат ќе кажете „брз“ или „врв“, сетете се дека изговарате јазично чудо кое опстојало со векови без помошта на „гласните“ самогласки. Овие 45 зборови се нашиот влог во иднината на дигиталниот јазик. Тие се доказот дека македонскиот јазик може да опстои и во најтесните рамки на кодот, без да ја изгуби својата срж.
За крај: потсетување на уште една многу посодржајна Анатомија на буквата А: длабинска анализа на македонскиот јазик со вештачка интелигенција како демонстрација за моќта и употребата на АИ во полето на јазикот.