„Приказна за еден очевидец на забранетата реалност“ или „Апокалипса.мк“

Текстот е објавен во оригинал на украински за преводот на книгата „Апокалипса.мк“ на Бранко Прља


Бранко Прља. Апокалипса.мк: дистописки роман или приказна за една реалност? Превод на украински: Ана Багријана, издавач: ПВД „Твердиња“, 2019. – 212 стр.

Ако апостолот Јован Богослов, сфаќајќи ги визиите за иднината во големи размери, ја напишал Апокалипсата на островот Патмос во Егејското Море, Бранко Прља го наслови своето дело „Апокалипса“ со додавка „МК“ според неговата земја Македонија, земја на Балканскиот полуостров во просторна смисла – недалеку од местото опкружено со солена вода каде што била напишана последната книга од Новиот завет. И во временската димензија помеѓу двете „соопштенија“ има речиси две илјади години. Тоа, од гледна точка на вечноста, ќе го користам името на трилогијата на украинскиот прозаист Павло Загребели, не е многу. Особено затоа што во секоја епоха има доволно „конечен свет“, како што истакна синот на историската Волинија, Олекса Стефанович, во насловот на неговата поетска збирка.

На крајот на краиштата, Бранко Прља во неговата „Апокалипса.мк“, преведена на украински од Ана Багријана, апелира не толку на создавањето на единствениот апостол Христов, кој почина од природна смрт, колку на необјавената книга на ликот од неговото дело Тома Хансов „Дневникот на возачот“, преименувана на „Новомакедонски“ во Апокалипса “и потпишана под псевдонимот Ник Слејт. „Надвор е апокалипса“, – признава пред да заспие споменатиот лик, а притоа сè уште не и признал на неговата сопруга Ена дека е писател. Тома Хансов, будејќи се, фантазира како „(неговата) книгата е издадена и постигнала невиден успех преку границата. Сите прашуваат кој е тој Ник Слејт и го бараат телевизиите, весниците, но никој не знае дека се работи за автор од забранетата земја, обичен човек кој помеѓу секојдневните активности и обврски како вработен и татко, а пишувал генијално, така би го нарекле тие тоа дело. Увид од прва рака во забранетата стварност на еден свет што никој не го познаваше, освен неговите државјани.“

Бранко Прља, знаејќи ги трагичните драматични склоности на денешницата, ја нуди својата визија за иднината низ призмата на својата антиутопија „Апокалипса.мк“. Во исто време, тој не се фокусира толку многу на надворешните фактори (како, да речеме, украинецот Јуриј Шчербак во романите „Време на смртните дарови: Миражи од 2077 година“, „Време на големата игра. Фантоми од 2079“, „Време на тиранинот. Просветлување на 2084“), туку на неизбежноста поради најновите политички трендови во процесот на уништување на поединецот, неговата депопулација, трансформацијата во запчаник на страшна ѓаволска машина. Потоа, предупредува македонскиот писател, животот всушност станува тотално контролиран, како во концентрационен логор. Покрај тоа, традициите на ленинизам-сталинизам-хитлеризам се множат со најновите феноменални научни достигнувања, кога сè и сите се под контрола, а човекот се множи со нула. 

Ваквите метаморфози стануваат можни по, парадоксално, Ослободителната војна, како резултат на која ќе биде воспоставен култот кон државата, последните траги на недржавни убедувања и тенденции ќе бидат избришани, а „предавниците“ и неистомислениците уништени. Како што забележува авторот на „Апокалипса.мк“, „Сите тие, па и Државниците само се залажуваа дека имаат контрола над сопствените животи и дека воопшто живеат слободно. Сите висеа над амбис и во секој момент можеа да паднат. И Тома и Хари и Ена и Државата на којашто ѝ беше верна. Во меѓувреме, весело се смешкаа и си ги туркаа деновите како Сизиф каменот, мит од раскажувањата на татко му (на Тома).“

Секоја можност, надвор од парадигмата програмирана од режимот, се чини дека нема шанси. Да се ​​надеваат на нови генерации би било фантазмагорија. За Лиза, ќерката на Том, да се ​​најде одговор на прашањето кој ќе станеш изгледа „необично и апсурдно, „па кој навистина би можел да одговори на прашањето што сака да биде кога ќе порасне? Државата одредува кој што ќе биде…“. И, ако одеднаш, сепак се одлучите за сопствен избор на животен пат, за вашите духовни и морални упатства, дефинитивно ќе платите за тоа, затоа што сте под „севидливото“ око на државата и нејзината сеприсутна агенција. Ова му го објаснува државната советничка за наука Вера Верова на пронаоѓачот Николас Слејт: „Мислевте дека не го набљудуваме државјанство? Е па, сте грешеле. Иако, не ги набљудуваме сите, само тие што сметаме дека се интересни, а тоа значи дека или претставуваат опасност или може да имаме корист од нив.“

Сепак, не се невозможни главните ликови на „Апокалипса.мк“. Тома Хансов тајно пишува роман, Никола Слејт работи на создавање корисен енергетски зрак за човештвото. Во исто време, тие не можат да не почувствуваат (во моментите на вистина) дека се самозалажуваат, дека нема излез од овој ќор-сокак. Па, да го искористиме текстот на „Апокалипса.мк“, „Тома сè повеќе живееше во чувство дека се наоѓа во хорор-филм гледан во претходниот систем од којшто нема излез, ниту среќен крај. Никој не знаеше што ги чека на крајот на патот, но тоа сигурно не беше виножито и весела песна. ШТО АКО ги чека вечна темница која живее во нив, независно од тоа дали ослободувањето ќе дојде или тие ќе одат кон слободата. ШТО АКО Е ПРЕДОЦНА?“ Таквите мисли одекнуваа во главата на Тома неколку часа по ред, како страшниот звук на апокалиптичното ѕвонче“.

Таквата судбина не даде никому шанса да избега од заробеништвото на тоталното ропство. Заштитната илузорна маска беше рамнодушноста. На пример, кога Тома се врати на работа, „никој не го ни праша каде бил и зошто го немало. Прашање е дали, задлабочени над своите темни судбини, воопшто гледаа подалеку од сопствените носeви“. Затоа, авторот на тајните откритија, предавајќи го ракописот, му признава на медијаторот Хасо: „Јас сум обичен возач, никој и ништо“.

Сепак, не треба да бегаме од овие нереални реалности. Дури ни во светот на фикцијата. На крајот на краиштата, романот „Дневникот на еден возач,“ се покажа како биографија на Никола Слејт. Ова е судбина на две лица кои не се ни познаваат, како да се претопуваат еден во друг. Кога Никола Слејт подоцна го прочита ракописот од Том Хансов во логорот за бунтовници, тој забележа: „Вистината е дека случајноста решила да ги испреплете нашите судбини на начин кој ни мене не ми е сосема јасен“. Но, сепак, објасни зошто се случило тоа. „Постои една машина што се вика „Читач на мисли“ и таа машина била очигледно насочена кон мене, но освен што им праќала информации на властите, изгледа по некоја игра на околностите, истите завршиле и во друг приемник, т.е. твојата глава. Ти, освен што ги дозна моите мисли, ја дозна целата моја проклета приказна преку твоето неродено дело. Значи сè што си пишувал, твојата книга за авантурите на научникот што мечтае за бесплатна енергија, но потоа е принуден да учествува во правењето на машина за контрола на мислите на луѓето е приказната на мојот живот. Јас СУМ Ник Слејт,“ рече тој.

За дистопискиот роман „Апокалипса.мк“ на Бранко Прља | okno.mk

Отпрвин, самиот научник, кој беше префрлен во подземна лабораторија по налог на премиерот, се надеваше дека работејќи на неговиот изум, тој ќе може да „му даде на светот бесплатна енергија што ќе може секој да ја користи.“. Подоцна ќе му рече на главниот бунтовник: „Јас бев човек со сон за промена на светот преку науката. А тие, проклетниците, го искористија мојот сон и го свртеа против мене.“ Значи, сфаќајќи како Државата ќе ја користи оваа машина, тој и признава на својата сакана: „Вера, јас ќе заминам, не сакам да учествувам во тоа што го планираат. Те молам верувај ми, ќе излеземе одовде… Мораме да заминеме и тоа веднаш. Ако ме сакаш дојди со мене.“

Се чини дека на повидок е духот на среќен крај, а ликовите од книгата на Бранко Прља не се автоматрони. Слушајќи го предлогот на Никола, Вера уште еднаш чувствува дека „Го засака тој глупав научник повеќе од се на светов иако на почетокот не беше така. Отпрвин извршуваше само задача, една од многуте нејзини задачи. „Заведи, дознај, извести“ овој пат гласеше нејзината оператива. И направи се како што треба, освен што се заљуби во него, во неговиот проклет идеализам. На моменти ја потсетуваше на татко и, со неговата непобитна верба во доброто на луѓето иако се во реалноста укажуваше на спротивното.“ На крајот на краиштата, Вера не се сомневаше дека „луѓето се измамници, ѕверови подготвени на се само за да преживеат.“ Но, во исто време, излегува дека и Никола и Вера биле измамници. Пред се на самите себе. Конечно ќе бидат убедени во ова, кога на крајот и двајцата, за чудо, ќе ја избегнат смртта.

Претходно, се сеќаваме, Вера, сфаќајќи ја невозможноста за бегство, ги информира властите за намерите на нејзиниот љубен. И тогаш на Никола ќе му се обрати лутиот премиер: „Знаев каков си уште од мигот кога те видов. Мекуш, си помислив, ќе ни прави проблеми, не верува во Државата и не може да ме излаже. Затоа ја пратив

ороспијава да те шпионира, да те секса додека мозокот ти штукне и ти стане помила пиздата од слободата.“ Потоа доаѓа ред да ја оправдаме навредената Вера. Како резултат, „Тој ја погледна со гнасење. Сакаше да ја плукне, да ја удри со цела сила, да ја смачка. Сега му беше јасно сe. Нејзиниот интерес за него, водењето љубов, распрашувањето потоа. Сe било по наредба на Ѕверот, а тој се смееше громогласно, незаситно, садистички.“

Но, последната позиција на Никола Слејт повеќе не се заснова на желбата да се одмазди на некогашната љубена за предавството. „Она што се случи, се случи“, вели оној кој повеќе не „работи за државата“, за време на средбата со Вера и нејзините родители, „повеќе не ме интересираш. Сега имам поголеми планови… На државата и треба водач… Време е за нова ера. Јас и моите пријателчиња ќе се погрижиме таа да дојде. И овој пат машината нема да потфрли… Вие ми помогнавте да сфатам дека на луѓето не им треба слобода и дека таа може само да ги уништи… Јас сум патриот, маче, и тоа од највисок ред, а сега откако стојам на највисоката планина ќе ги осветлам сите со мојот зрак на мудроста. Ќе бидам Аврам на изгубеното стадо, Исус, Мухамед, наречи го како сакаш, но со мојот Божествен зрак луѓето ќе ја спознаат вистината, зашто ЈАС СУМ ВИСТИНАТА!“. Кругот се затвора! Појавата на парадоксално неизбежна и најапокалиптична метаморфоза џелат – жртва – џелат.

Во белешката за делото стои: „Во оваа приказна за една Македонија од иднината, или подобро речено од паралелна реалност, главните ликови Тома Хансов, писател, и Никола Слејт, научник, поминуваат низ низа премрежја во обидот за барање смисла среде хаосот што ќе ги снајде. Нова Македонија е тоталитарна држава во духот на Океанија од делото

1984 на Џ. Орвел и содржи елементи на „Прекрасниот нов свет“ на А. Хаксли. Сепак, авторите на овие дела биле инспирирани од својата фантазија, додека авторот на „Апокалипса.мк“ бил инспириран од реалноста, во духот на поговорката дека понекогаш „реалноста е почудна од фикцијата“. Македонија созреа во вистински антиутописки роман во духот на светските класици.

Затоа, разбирајќи ја суштината на текстот (и поттекстот) на Бранко Прља, треба да и се заблагодариме и на Ана Баграјана за нејзиното внимателно и убедливо толкување на украински јазик. Затоа, иако, како што некогаш има забележано, „во Македонија поезијата и прозата не се наменети за масовниот читател, тоа е претежно интелектуална литература“, романот „Апокалипса.мк“ со право веќе има свои обожаватели во нашата земја. Така, како што забележа Раде Силјан, претседател на Друштвото на писателите на Македонија уште во 2008 година, за време на неговиот престој во Киев, беше реализирана уште една цел – „ширење на љубов и вистина меѓу народите и надминување на јазичните бариери. Преку нижење зборови, книжевните дела имаат света задача – да ја потврдат вистината за различноста, да зборуваат за традициите, историските судбини и моралните вредности на модерното, бурно време на напредната технологија.“

Виктор Вербич

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена.